Koh Thma Documentarion Center: Visited and interviewed four survivors of the Khmer Rouge regime (three women) living in Kravien Thom and Kravien Cheung villages, Choam Ta Mao commune, Memot district, Tboung Khmum Province

On the morning of June 2, 2026, the team from the Koh Thmar Documentation Center—including Vy Sitha, Von Bopha, and Chhum Ra—visited and interviewed four Khmer Rouge survivors (three of whom are women) living in Kravien Thom and Kravien Cheung villages, Choam Ta Mao commune, Memot district, Tboung Khmum province.

The survivors of the Khmer Rouge regime shared the bitter life stories they endured. People suffered severely due to forced backbreaking labor and starvation. Everyone was required to work in rice fields, build dams, and dig canals for 12 to 15 hours a day under the scorching sun without any rest days. Conversely, the food rations they received consisted of only a ladle of watery porridge mixed with wild leaves or banana stalks, which was completely insufficient to sustain their physical labor.

Survivors living in Choam Kravien commune were evacuated from their home villages by the Khmer Rouge to work as assigned by the regime. The survivors shared their experiences working as medics treating Khmer Rouge soldiers and ordinary citizens, serving as former soldiers in Division 09, and working within the cooperatives. Below are the stories of the Khmer Rouge survivors:

ព្រឹកថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ ក្រុមកាងារមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកោះថ្ម រួមមាន៖ វី ស៊ីថា, វន បុប្ផា និង ឈុំ រ៉ា ចុះជួបសួរសុខទុក្ខ និងសម្ភាសជាមួយលោកយាយ អ៊ំ ពូ មីង ជាអ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម ចំនួន៤នាក់ (ស្រី៣នាក់) រស់នៅភូមិក្រវៀនធំ និងភូមិក្រវៀនជើង ឃុំជាំតាម៉ៅ ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ។

អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរចែករំលែករឿងរ៉ាវពីជីវិតបានឆ្លងកាត់ដ៏ជូរចត់។ ប្រជាជនត្រូវរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសារការបង្ខំឱ្យធ្វើការជាទម្ងន់ និងការអត់ឃ្លាន។ មនុស្សគ្រប់រូបត្រូវធ្វើការងារស្រែចម្ការ លើកទំនប់ និងជីកប្រឡាយ ចាប់ពី ១២ ទៅ ១៥ ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ ក្រោមពន្លឺថ្ងៃដ៏ក្តៅហួតហែង និងគ្មានថ្ងៃសម្រាកឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ របបអាហារដែលទទួលបានមានត្រឹមតែបបររាវមួយវែកលាយស្លឹកឈើ ឬដើមចេក ដែលមិនអាចទ្រទ្រង់កម្លាំងពលកម្មបានឡើយ។

អ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម រស់នៅឃុំជាំក្រវៀន ត្រូវខ្មែរក្រហមជម្លៀសចេញពីភូមិកំណើតឱ្យធ្វើការតាមខ្មែរក្រហមចាត់តាំង។ អ្នករស់រានបាចែករំលែកពីបទពិសោធន៍ធ្វើជាគ្រូពេទ្យព្យាបាលយោធាខ្មែរក្រហម ព្យាបាលប្រជាជន, អតីតកងទ័ព០៩, រួមទាំងធ្វើការក្នុងសហករណ៍។ ខាងក្រោមជារឿងរ៉ាវអ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម៖

The Story of Siem Samei: Former Medic of Choam Kravien Commune
Siem Samei is a 69-year-old woman. She was born in Kravien Thom village, Choam Kravien commune, Memot district, Kampong Cham province (now part of Tboung Khmum province), where she currently resides. Her father was named On, who passed away from illness, and her mother was named Siem Oun, who starved to death during the Khmer Rouge regime. She is the eldest of three siblings, all of whom are sisters. She married Preap Boeng, and together they have eight children (five daughters and three sons).

According to folklore passed down by village elders, the name Prey Ta Tuk (Ta Tuk Forest, located in Khmuor village, Choam Kravien commune, Memot district, Tboung Khmum province) refers to a place where villagers used to hide money and other valuables to protect them from bandits. Whenever bandits approached, the villagers would beat wooden slit-drums (Tradaok) to sound the alarm, and the area eventually became known as Thmar Tradaok village. Later on, bandits chased the villagers away from Thmar Tradaok; exhausted from running a long distance, they sat down and wept, giving that spot the name Sa Tum village. Walking about two kilometers further from Sa Tum, people stopped their journey to catch their breath, and that place became known as Danghit village. Continuing from one forest to another, they grew exhausted and picked coconuts (Daung) to eat, which led to the name Daung village. After walking for many days, their strength kept fading, causing them to sleep curled up in a ring/circle (Kravien), which ultimately became the name of Kravien village to this day.

During her childhood, Samei only studied up to the kindergarten level at Kravien Thom Primary School. Under the old regime, children typically entered school around the age of ten, but she began her education at the age of nine alongside other village children. Her teacher was named Nyong, and he was very strict. If students failed to listen or study hard, they would be beaten with rattan switches. Teacher Nhong had two types of switches: a small rattan stick and a large one, and he would let Samei choose which one she preferred to be punished with. Believing the larger stick would hurt more, she chose the smaller one. However, the five strokes she received from the small switch proved to be far more painful than the large one. All the students in the village had to raise their hands in a respectful Sampeah gesture whenever they encountered the teacher on the road; failing to do so meant receiving a beating in class. Though strict, her teacher truly wanted his students to learn and taught them how to possess good social etiquette. Samei studied at Kravien Thom Primary School for three years before dropping out because the Viet Cong entered the village and the residents marched to Memot district town to join a mass protest.

In 1970, Samei and her fellow villagers received King Norodom Sihanouk’s appeal to enter the Maquis (the jungle resistance movement) to form a national liberation force and fight against the soldiers of Lon Nol. Her father joined the villagers in the protest, gathering first at the Choam Kravien commune post before boarding trucks to Memot district. Shortly after her father left on the truck, Samei drove her buffalo out of the village to graze them in the rice fields of Prei Ta Tuk. Her father had built a modestly sized field hut there for temporary shelter during the rice farming season. Hundreds of Viet Cong troops arrived and set up camp in Prey Ta Tuk, all wearing blue uniforms. Seeing them as good people, the villagers allowed them into the village, and some stayed in local homes. Samei lived alongside the Viet Cong troops until she could understand and speak Vietnamese well enough to communicate when they needed supplies or food. Villagers routinely took vegetables and fruits to sell at Mek Market (a temporary market set up in Prey Ta Tuk, Choam Kravien commune, where food and supplies were sold to the Viet Cong troops). At the break of dawn, Samei would gather ripe bananas, Krasang fruits (wood apples), coconuts, and two chickens, pack them into a Kapha (a traditional woven back-basket), and take them to sell to the Viet Cong at Mek Market.

One day, around 4:00 AM, Samei woke up and went downstairs to pound rice. That day, five Viet Cong soldiers were staying at her house. Around 10:00 AM, American aircraft came and bombed the village, killing 12 Cambodian civilians and numerous Viet Cong soldiers south of Kravien village, Choam Kravien commune. Samei managed to survive by running into a bunker dug near her house. The following day at 2:15 PM, she saw three American soldiers marching into the village. They were pale-skinned, tall, and wore long boots. They walked straight toward her house to arrest her father, accusing him of spying for the Viet Cong. The American soldiers tied her father’s hands and led him away from the house to a waiting aircraft, which flew him to Bình Phước province in Vietnam. Her father was detained in Vietnam for two months for interrogation before being sent back to Cambodia. The aircraft transported him from Bình Phước and landed at Khnang Krapeu in Memot district, from where her father walked all the way back home.

In 1975, the Khmer Rouge took total control and established a low-level cooperative in Kravien village, Choam Tamao commune. A cadre named Soeung took charge of the administration in Choam Kravien commune and consolidated all private property into collective ownership. Samei’s family had seven pigs, which they had to hand over to Soeung to be used according to the regime’s demands. The Kravien village cooperative was located near the present-day Choam Kravien pagoda. During the initial period of communal dining, food was sufficient and the daily workload remained normal.

At the beginning of 1976, the Angkar (the ruling organization) selected Samei to become a medic for Choam Kravien commune. The head of the medical unit was named Moeun, who came from Kandal Chrum commune, Ponhea Kraek district, and led the team of medics working across the local area. The members of the Choam Kravien medical unit included Samei, Lay, Phon, Toch, Brother Samin, Aunt Poch, Sister Yoeun, Touch (from Daung village), Num (deceased), Heng, Luan, Ven, Sbov, Nim, and Chab (from Priy village). Samei did not receive any formal education in a medical school; instead, she learned through direct hands-on practice with patients. Under the Khmer Rouge, a single medical needle was reused on many patients until it became blunt; Samei would then have to sharpen the needle, boil it in hot water to sterilize it, and use it again to treat the sick. After five months of training and treating patients in Choam Kravien commune, the Khmer Rouge pulled her out of medical work and reassigned her to a mobile labor unit to build a dam in Chumnum Pol village, Choam Tamao commune. Her hard labor began here; the Angkar ordered the mobile unit to work for two months to complete the Chumnum Pol dam to store water for dry-season rice cultivation. Every morning, she stood in a lined formation to listen to the directives of the mobile unit leader, Phi. Phi would tell them, “All comrades must work to the best of your abilities. If you want to sleep comfortably and have enough to eat, we must adhere strictly to high moral standards. Leadership always keeps every comrade in mind.” After the morning assembly ended, Samei would grab a shoulder basket (Bangkeu) and a hoe, walk to the dam site, and continue her grueling routine.

In 1977, the Khmer Rouge evacuated Samei to Snuol district, Kratie province. Initially, they placed her in Sre Roniem village, Khsoem commune. As for her father, the Khmer Rouge sent him to dig soil and build rice dike networks in Choeng village, Khsoem commune, Snuol district. Samei and her father were separated after being evacuated from their native village. The Khmer Rouge appointed her as a medic to treat evacuees from other regions as well as Khmer Rouge soldiers at the Srae Roniam village hospital in Snuol district. One day, a Khmer Rouge cadre named Kuan walked from Choeng village to Sre Roniem village to fetch medicine for sick patients. Kuan met Samei and requested a supply of medicine to treat the wounded and sick back in Choeng village. Samei asked Kuan, “Comrade, do you happen to know someone named Siem Oun?” Kuan replied, “Yes, I know him! He is an elderly man, but he is in good health and is currently building the rice dikes.” She followed up, “Does he get enough food to eat?” Kuan answered, “As for food, there is enough; Angkar does not let anyone go without.” Hearing this news brought Samei great joy and gave her the strength to keep working, holding onto the hope that she would see her father soon. She gave Kuan three boxes of medicine tablets and a parcel of rice wrapped in banana leaves to deliver to her father. Kuan then journeyed back to Choeng village, but Samei never saw him return for medicine again. Later on, she received word from fellow villagers that her father had starved to death in Choeng village, Khsoem commune.

In 1978, heavy fighting broke out between Khmer Rouge soldiers and Vietnamese forces on the Snuol district battlefield in Kratie province. Countless wounded Khmer Rouge soldiers were carried back to the Sre Roniem hospital for treatment, but a severe shortage of medical supplies caused many soldiers and evacuees to perish. As Vietnamese forces advanced close to the hospital, the head of the facility, a woman named Ny whose husband was a Snuol district security officer, announced to the medics in the unit that they must evacuate Sre Roniem and head toward Kratie province. Samei did not travel to Kratie province as ordered by hospital head Ny because she was evacuated by the Khmer Rouge to Thmar Kre commune instead, where they waited for a ship to cross over to Stung Trang district, Kampong Cham province.

At the beginning of 1979, Samei was staying in Speu commune, Chamkar Leu district, where the Khmer Rouge forced her to dig up wild cassava to supply the cooperative and to be transported to other units. She stayed in Speu commune for 15 days until the head of the cooperative announced that all citizens were permitted to return to their respective home villages. She boarded a truck from Chamkar Leu district, which dropped her off at Tonle Bet, and from there she made the journey back to her native village on foot.

Recorded by: Chhum Ra

អតីតពេទ្យឃុំជាំក្រវៀន
ឈ្មោះ សៀម សាមី ភេទស្រី អាយុ ៦៩ឆ្នាំ មានស្រុកកំណើតនៅភូមិក្រវៀនធំ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម បច្ចុប្បន្នរស់នៅភូមិក្រវៀនធំ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ។ ឪពុកឈ្មោះ អន (ស្លាប់ជំងឺ) ម្តាយឈ្មោះ សៀម អួន (ស្លាប់អត់បាយសម័យខ្មែរក្រហម)។ ខ្ញុំមានបងប្អូនចំនួន៣នាក់ (ស្រី៣នាក់) ខ្ញុំជាកូនទី១។ ខ្ញុំរៀបការជាមួយ ព្រាប បឺង មានកូនចំនួន៨នាក់ (ស្រី៥នាក់)។

តាមដំណាលចាស់ៗតគ្នាថា ព្រៃតាទុក  (ព្រៃតាទុក ស្ថិតនៅភូមិឃ្មួរ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ) សំដៅទៅលើការទុកប្រាក់ រួមទាំងវត្ថុមានតម្លៃផ្សេងៗ ដែលអ្នកភូមិយកទៅលាក់ទុកក្នុងព្រៃ ការពារពីចោរប្លន់។ ពេលចោរចូលភូមិ អ្នកភូមិនាំគ្នាគោះត្រដោក ក្រោយមកទីតាំងនោះក្លាយទៅជាភូមិថ្មត្រដោកជាប់រាល់ថ្ងៃ។ ចោរប្លន់ដេញអ្នកភូមិពីថ្មត្រដោក រត់ឆ្ងាយអស់កម្លាំងអង្គុយយំ ហើយកន្លែងអង្គុយយំ មានឈ្មោះថា ភូមិសាទុំ ដើរពីភូមិសាទុំប្រមាណ២គីឡូម៉ែត្រ មនុស្សឃាត់ដំណើរឈប់សម្រាក កន្លែងនោះមានឈ្មោះថា ភូមិដង្ហិត ហើយបន្តដំណើរចេញពីព្រៃមួយចូលព្រៃមួយទៀតអស់កម្លាំងបេះផ្លែដូងហូប ជាប់ឈ្មោះថាភូមិដូង ដើរអស់រយៈពេលយូរថ្ងៃកម្លាំងចេះតែថមថយនាំគ្នាដេកក្រវៀនៗ រួចក្លាយជាឈ្មោះភូមិក្រវៀនដល់បច្ចុប្បន្ន។

កាលពីក្មេងខ្ញុំបានរៀនត្រឹមថ្នាក់កុមារដ្ឋាននៅសាលាបឋមសិក្សាក្រវៀនធំ។ កុមារកាលពីសង្គមចាស់អាយុជិត១០ឆ្នាំបានម្តាយឪពុកឱ្យចូលរៀន ខ្ញុំអាយុ៩ឆ្នាំបានចូលរៀន ជាមួយកុមារក្នុងភូមិ។ គ្រូបង្រៀនខ្ញុំឈ្មោះ ញ៉ុង គាត់កាចណាស់ សិស្សមិនស្តាប់ មិនខំរៀនត្រូវវាយននិងរំពាត់ផ្តៅ។ រំពាត់ផ្តៅមានពីរប្រភេទ គឺរំពាត់ផ្តៅតូច និងរំពាត់ផ្តៅធំ លោកគ្រូឱ្យខ្ញុំជ្រើសរើសយករំពាត់មួយណា? ខ្ញុំគិតថារំពាត់ផ្តៅធំវាយឈឺខ្លាំង ហេតុនេះខ្ញុំសម្រេចចិត្តឱ្យលោកគ្រូវាយរំពាត់ផ្តៅតូច។ ខ្ញុំត្រូវវាយចំនួនប្រាំរំពាត់ឈឺខ្លាំងជាងរំពាត់ផ្តៅធំ។ សិស្សទាំងអស់នៅក្នុងភូមិពេលជួបលោកគ្រូតាមផ្លូវត្រូវលើកដៃសំពះ បើមិនលើកដៃសំពះពេលចូលរៀនត្រូវគ្រូវាយ។ លោកគ្រូខ្ញុំកាច តែគាត់ចង់ឱ្យសិស្សចេះ បង្រៀនឱ្យសិស្សមានឥរិយាបថល្អក្នុងសង្គម។ ខ្ញុំរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្រវៀនធំបានចំនួនបីឆ្នាំខ្ញុំឈប់រៀន ដោយសារវៀតកុងចូលភូមិ និងប្រជាជននាំគ្នាឡើងទៅធ្វើបាតុកម្មនៅទីរួមស្រុកមេមត់។

ឆ្នាំ១៩៧០ ខ្ញុំ និងប្រជាជនក្នុងភូមិទទួលបានសេចក្តីប្រកាសរបស់ សម្តេច នរោត្តម សីហនុ ចូលព្រៃម៉ាគី ដើម្បីបង្កើតកម្លាំងរំដោះជាតិ និងប្រឆាំងជាមួយទាហាន លន់ នល់។ ឪពុកខ្ញុំបានចូលរួមបាតុកម្មជាមួយអ្នកភូមិ រួចប្រមូលផ្តុំគ្នានៅប៉ុស្តិ៍ឃុំជាំក្រវៀន ហើយឡើងឡានទៅកាន់ស្រុកមេមត់។ បន្ទាប់ពីឪពុកខ្ញុំឡើងឡានមួយសន្ទុះ ខ្ញុំដេញក្របីចេញពីភូមិ យកទៅឃ្វាលនៅស្រែព្រៃតាទុក (ព្រៃតាទុក ស្ថិតនៅភូមិឃ្មួរ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ)។ ឪពុកខ្ញុំធ្វើខ្ទមស្រែមួយធំល្មម សម្រាប់ស្នាក់នៅបណ្តោះអាសន្នពេលរដូវធ្វើស្រែ។ កងទ័ពវៀតកុងរាប់រយនាក់ចូលមកធ្វើបន្ទាយនៅព្រៃតាទុក ពាក់ឯកសណ្ឋានពណ៌ខៀវគ្រប់គ្នា អ្នកភូមិឃើញវៀតកុងជាមនុស្សល្អក៏ឱ្យចូលភូមិ និងស្នាក់នៅតាមផ្ទះអ្នកភូមិ។ ខ្ញុំនៅជាមួយកងទ័ពវៀតកុង រហូតចេះស្តាប់ និងនិយាយភាសាវៀតណាម អាចទាក់ទងគ្នាពេលវៀតកុងត្រូវការសម្ភារប្រើប្រាស់ ទាំងអាហារហូបចុក។ អ្នកភូមិតែងតែយកបន្លែ ផ្លែឈើទៅលក់នៅផ្សារមេឃ (ផ្សារមេឃ ជាកន្លែងលក់សម្ភារប្រើប្រាស់ និងរបស់ហូបចុកឱ្យកងទ័ពវៀតកុង ស្ថិតនៅព្រៃតាទុក ឃុំជាំក្រវៀន)។ ព្រលឹមស្រាងៗ ខ្ញុំកាប់ចេកទុំ ផ្លែក្រសាំង ផ្លែដូង មាន់ពីរក្បាល ដាក់ក្នុងកាផា រួចយកទៅលក់ឱ្យកងទ័ពវៀតកុងនៅផ្សារមេឃ។

ម៉ោង៤ភៀបភ្លឺ ខ្ញុំងើបពីដេកចុះពីលើផ្ទះមកបុកស្រូវ ក្នុងថ្ងៃនោះកងទ័ពវៀតកុង៥នាក់ស្នាក់នៅផ្ទះខ្ញុំ។  នៅចន្លោះម៉ោង១០ព្រឹក ទាហានអាមេរិកមកទម្លាក់គ្រាប់បែកក្នុងភូមិ បណ្តាលឱ្យប្រជាជនខ្មែរចំនួន១២នាក់ស្លាប់ កងទ័ពវៀយកុងស្លាប់ជាច្រើននាក់នៅខាងត្បូងភូមិក្រវៀន ឃុំជាំក្រវៀន។ ខ្ញុំរត់ទៅលាក់ខ្លួនក្នុងរណ្តៅជីកក្បែរផ្ទះ។ ថ្ងៃស្អែកនៅម៉ោង២និង១៥នាទីរសៀល ខ្ញុំឃើញទាហានអាមេមរិកកាំងចំនួន៣នាក់នាក់ដើរចូលក្នុងភូមិ។ ទាហានអាមេរិកទាំងបីនាក់ សម្បុរស រាងខ្ពស់ ពាក់ស្បែកជើងកវែង ដើរសំដៅចូលមកផ្ទះខ្ញុំ ដើម្បីចាប់ខ្លួនឪពុកខ្ញុំ ចោទពីបទស៊ើបការណ៍ឱ្យកងទ័ពវៀតកុង។ ឪពុកខ្ញុំត្រូវទាហានអាមេរិកកាំងចាប់ចងដៃ រួចបណ្តើរចេញពីផ្ទះឱ្យឡើងយន្តហោះទៅកាន់ខេត្តប៊ិនភឿក(Bình Phước) ប្រទេសវៀតណាម។  រយៈពេល២ខែឪពុកខ្ញុំនៅប្រទេសវៀត បន្ទាប់ពីសួរនាំរួចបញ្ជូនត្រឡប់មកខ្មែរវិញ ដោយយន្តហោះដឹកឪពុកខ្ញុំពីខេត្តប៊ិនភឿន ឈប់នៅខ្នងក្រពើ ស្រុកមេមត់ ហើយឪពុកខ្ញុំធ្វើដំណើរថ្មើរជើងរហូតដល់ផ្ទះ។

នៅឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមចូលមកកាន់កាប់ រួមទាំងបង្កើតសហករណ៍កម្រិតទាបភូមិក្រវៀន ឃុំជាំតាម៉ៅ។ ឈ្មោះ សឿង ជាគណៈគ្រប់គ្រងនៅឃុំជាំក្រវៀន ប្រមូលទ្រព្យសម្បប្បត្តិទាំងអស់ដាក់រួម។ ផ្ទះខ្ញុំមានជ្រូកចំនួន៧ក្បាល ត្រូវប្រគល់ជូនឈ្មោះ សឿង ឱ្យចាត់ចែងតាមតម្រូវការ។ សហករណ៍ភូមិក្រវៀន ស្ថិតនៅក្បែរវត្តជាំក្រវៀនសព្វថ្ងៃ អំឡុងពេលបាយរួមក្នុងភូមិហូបចុកគ្រប់គ្រាន់ ហើយធ្វើការងារធម្មតា។

ដើមឆ្នាំ១៩៧៦  ខ្ញុំត្រូវអង្គការជ្រើសរើសឱ្យចូលធ្វើពេទ្យឃុំជាំក្រវៀន ប្រធានពេទ្យឈ្មោះ     មឿន មកពីឃុំកណ្តោលជ្រុំ ស្រុកពញាក្រែក ជាអ្នកដឹកនាំក្រុមគ្រូពេទ្យចុះបំពេញការងារតាមមូលដ្ឋាន។ សមាជិកពេទ្យឃុំជាំក្រវៀន រួមមានៈ ខ្ញុំ(សាមី), ឡាយ, ផុន, តូច, បងសាមីន, មីងពោច, បងយឿន, ទូច(នៅភូមិដូង), នំ(ស្លាប់), ហេង, លួន, វែន, ស្បូវ, នឹម, និងចាប(នៅភូមិប្រិយ)។ ខ្ញុំអត់បានរៀនក្នុងសាលាពេទ្យទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំអនុវត្តផ្ទាល់ជាមួយអ្នកជំងឺ។ សម័យខ្មែរក្រហម្ជុលមួយចាក់មនុស្សច្រើននាក់ រហូតម្ជុលលែងមុត ទើបខ្ញុំយកម្ជុលទៅសំលីង ហើយដាំទឹកក្តៅស្រុះ រួចយកទៅចាក់ព្យាបាលអ្នកជំងឺ។  ខ្ញុំរៀនពេទ្យ និងព្យាបាលអ្នកជំងឺបានប្រាំខែនៅឃុំជាំក្រវៀន ខ្មែរក្រហមបញ្ឈប់ខ្ញុំពីរៀនពេទ្យ នឹងចាត់តាំងឱ្យចូលជាកងចល័យទៅលើកទំនប់ នៅភូមិជំនុំពល ឃុំជាំតាម៉ៅង។ ខ្ញុំចាប់ផ្តើមធ្វើការងារធ្ងន់ អង្គការបញ្ជាលើកទំនប់នៅភូមិជំនុំពលរយៈពេលពីរខែឱ្យទំនប់រួចរាល់ ដើម្បីស្តុកទឹកធ្វើស្រែប្រាំង។ ព្រឹកឡើងខ្ញុំទៅតម្រង់ជូរ ស្តាប់ការណែនាំប្រធានកងចល័តឈ្មោះ ភី។ ភី និយាយថា សមមិត្តទាំងអស់ត្រូវប្រឹងធ្វើការឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព បើចង់ដេកស្រួល ហូបគ្រប់គ្រាន់ យើងប្រកាន់ភ្ជាប់សីលធម៌ខ្ពស់ ថ្នាក់លើតែងតែគិតដល់សមមិត្តគ្រប់រូប។  ប្រជុំជូរចប់ ខ្ញុំកាន់បង្គីមួយ ចបមួយ ដើរទៅទំនប់ ហើយបន្តការងារដូចរាល់ដង។

ឆ្នាំ១៩៧៧ ខ្មែរក្រហមជម្លៀសខ្ញុំទៅកាន់ស្រុកស្នួល ខេត្តក្រចេះ ដំបូងខ្មែរក្រហមឱ្យខ្ញុំស្នាក់នៅភូមិស្រែរនាម ឃុំឃ្សឹម ចំពោះឪពុកខ្ញុំខ្មែរក្រហមឱ្យធ្វើការកាប់ដី លើកប្រព័ន្ធភ្លឺស្រែនៅភូមិចឹង ឃុំឃ្សឹម ស្រុកស្នួល។ ខ្ញុំនិងឪពុកខ្ញុំ ត្រូវបានបែកគ្នា បន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមជម្លៀសចេញពីភូមិកំណើត។ ខ្ញុំត្រូវខ្មែរក្រហមចាត់តាំងឱ្យធ្វើគ្រូពេទ្យចាំព្យាបាលប្រជាជនជម្លៀសមកពីតំបន់ផ្សេង និងយោធាខ្មែរក្រហម នៅមន្ទីរពេទ្យភូមិស្រែរនាម ស្រុកស្នួល។ ថ្ងៃមួយកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមម្នាក់ឈ្មោះ កួន ដើរពីភូមិចឹង ឃុំឃ្សឹមទៅភូមិស្រែរនាម ឃុំឃ្សឹម ដើម្បីយកថ្នាំព្យាបាលអ្នកជំងឺ។ កួន បានជួបជាមួយខ្ញុំ សុំបើកថ្នាំទៅព្យាបាលអ្នករបួស និងអ្នកជំងឺ នៅភូមិចឹង។ ខ្ញុំសួរកួនថា សមមិត្តស្គាលឈ្មោះ សៀម អួនដែរទេ? កួន ឆ្លើយថា ខ្ញុំស្គាល់តើ! គាត់ជាមនុស្សចាស់ សុខភាពនៅល្អ កំពុងលើកប្រព័ន្ធភ្លឺស្រែ។ ខ្ញុំសួរទៀត ចុះម្ហូបអាហារបានហូបគ្រប់គ្រាន់អត់? ចំពោះម្ហូបអាហារហូបគ្រប់គ្រាន់ អង្គការមិនឱ្យខ្វះខាតទេ។ ខ្ញុំបានដឹងដំណឹងនេះ ធ្វើឱ្យខ្ញុំសប្បាយចិត្តមានកម្លាំងធ្វើការ សង្ឃឹមថាបានជួបឪពុកឆាប់ៗ។ ខ្ញុំយកថ្នាំគ្រាប់ចំនួនបីប្រអប់ រួមទាំងបាយខ្ចប់ស្លឹកចេកមួយបង្វិចឱ្យកួន យកទៅជូនឪពុក។ កួន បានធ្វើដំណើរទៅភូមិចឹងវិញ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកមិនដែលកួនឃើញមកបើកថ្នាំម្តងទៀត។ ក្រោយមកបានដំណឹងពីអ្នកភូមិថា ឪពុកខ្ញុំស្លាប់អត់បាននៅភូមិចឹង ឃុំឃ្សឹម។

ឆ្នាំ១៩៧៨ យោធាខ្មែរក្រហម និងកងកម្លាំងវៀតណាមបាញ់គ្នាខ្លាំងនៅសមរភូមិស្រុកស្នួល ខេត្តក្រចេះ។ យោធាខ្មែរក្រហមជាច្រើននាក់ត្រូវសែងមកព្យាបាលនៅមន្ទីរពេទ្យស្រែរនាម ប៉ុន្តែសម្ភារពេទ្យមិនគ្រប់គ្រាន់បណ្តាលឱ្យយោធាខ្មែរក្រហម រួមទាំងប្រជាជនជម្លៀសមមកពីតំបន់ផ្សេងត្រូវស្លាប់ជាច្រើននាក់។ កងកម្លាំងវៀតណាមវាយសម្រុកជិតដល់មន្ទីរពេទ្យស្រែរនាម ប្រធានមន្ទីរពេទ្យឈ្មោះ នី មានប្តីជាកងសន្តិសុខស្រុកស្នួល បានប្រកាសទៅកាន់ពេទ្យក្នុងអង្គភាពឱ្យចាកចេញពីស្រែរនាមទៅកាន់ខេត្តក្រចេះ។ ខ្ញុំមិនបានធ្វើដំណើរទៅខេត្តក្រចេះតាមសេចក្តីប្រកាស់របស់ប្រធានពេទ្យ នី ដោយសារខ្មែរក្រហមជម្លៀសទៅឃុំថ្មគ្រែ រង់ចាំកប៉ាល់ឆ្លងទៅស្រុកស្ទឹងត្រង់ ខេត្តកំពង់ចាម។

ដើមឆ្នាំ១៩៧៩ ខ្ញុំស្នាក់នៅឃុំស្ពឺ ស្រុកចំការលើ ខ្មែរក្រហមឱ្យជីកដំឡូងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់សហករណ៍ និងដឹងទៅតាមអង្គភាពផ្សេង។ ខ្ញុំស្នាក់នៅឃុំស្ពឺចំនួន១៥ថ្ងៃ ប្រធានសហករណ៍ប្រកាសឱ្យប្រជាជនត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើររៀងខ្លួន។ ខ្ញុំឡើងឡានពីស្រុកចំការលើ ឈប់ត្រឹមទន្លេបិទ រួចដំណើរថ្មើរជើងរហូតដល់ភូមិកំណើត។
ដោយៈ ឈុំ រ៉ា

Nhoem Sim: Former Member of the Kampuchean United Front for National Salvation
My name is Nhoem Sim. I am a 70-year-old male born in Mkoar village, Tonloung commune, Memot district, Kampong Cham province. Currently, I live in Kravien Thom village, Choam Kravien commune, Memot district, Tboung Khmum province. My father, named Nhoem, passed away during the American bombing era due to an illness that caused severe swelling. My mother, named Kam Pruy, was killed by the Khmer Rouge in Mlich village, Svay Chreh commune, Snuol district, Kratie province. My wife is named Sam Ol, 52 years old, and she is a farmer. Today, I have five children (two of whom are sons).

During my childhood, I was only able to study up to the 5th grade. My teacher at that time was named “Teacher Tek,” who was originally from Mkoar village, Tonloung commune, Memot district, Kampong Cham province.

In 1970, when American soldiers entered Cambodia, I was 16 years old. Back then, the American soldiers entered with the intention of searching for Viet Cong troops. Following that, the Americans dropped many bombs on Cambodian territory. In this perilous situation, villagers dug trenches next to their respective houses. At that time, many residents living in Kantuot village evacuated their families to stay in Mkoar village. One day, Ta Moan, who had fled Kantuot village to live in Mkoar village, lost his life due to an American B-52 bombing. I know this bitter story very well because Ta Moan’s house was right next to my mother’s house.

During that era, people farmed with extreme shock and fear because they worried that artillery shells would hit them. Even when cooking rice, we had to be careful not to let smoke rise, fearing that American planes would drop bombs on us.

Later, in 1975, the Khmer Rouge evacuated me from Mkoar village to Kon Kropeu village. Upon arriving at Kon Kropeu village, I stayed at the house of an older sibling named Seang. While in Kon Kropeu village, I worked in the children’s mobile unit, carrying fertilizer to the rice fields. As for my mother, she did not do any work because she was elderly. The food rations during that regime consisted only of watery porridge. When it was time to eat, the Angkar (the Khmer Rouge organization) would always strike a bell so that people would gather to eat communally.

At that time, I took a pot to collect some porridge, when suddenly an Angkar cadre came and asked me, “Comrade, where are you taking that pot?” I replied, “I am taking this pot to fetch porridge for my mother to eat,” because my mother was sick and could not walk. After finishing the meal, the Angkar ordered the children’s unit to go back to hard labor. After the labor was done, the Angkar had all the children in the unit practice singing. One of the song lines was:

“Our communes and districts have been liberated, everything has transformed into a new land, possessing supreme power held firmly in our hands, with a spirit greater than one’s own destiny.”

Because I had just returned from the exhaustion of carrying fertilizer, I practiced singing with a hazy mind and ended up singing the wrong lyrics. Because I sang the wrong part, the Angkar arrested me and took me away to undergo “re-education” for three days and three nights. At that time, I was truly fortunate that an Angkar cadre (whose name I do not know) pleaded for me and spoke in my defense, saying, “Do not punish him; he is still very young and doesn’t know anything yet.”

If that unnamed cadre had not stepped in to speak for me, the Angkar would have certainly taken me to be executed. I lived in Kon Kropeu village for about a month before the Angkar evacuated my mother and me from Kon Kropeu village to Srae Char village. I traveled from Kon Kropeu village and arrived at Srae Char village in the middle of the night. Later, the Angkar separated me and my mother to live apart. I was put on a truck with Khmer Rouge soldiers to leave Srae Char village. During that journey away from Srae Char, the night was pitch black; I could not see the road and had no idea where I was. When I woke up in the morning and did not see my mother, I wept looking for her. At that moment, a comrade (whose name I do not know) came and asked me, “Comrade, why are you crying?” I replied to the comrade, “I am crying for my mother.”

In late 1977, I traveled to Kat Dai in Khsach commune. When we arrived in Khsach commune, fighting broke out between the “09 Soldiers” (the forces of the Kampuchean United Front for National Salvation) and the Khmer Rouge troops. At that time, I fled to Kantuot village, Kantuot commune, Chit Borei district, Kratie province, where I met a comrade named Rim, who was originally from Chi Plok village, Choam Kravien commune. Rim recruited me to serve as a 09 Soldier. Initially, I began my service as a soldier in Kantuot village. As soon as I entered, the battalion commander had me register and asked for my personal biography.

Later in 1978, the battalion commander sent me to the battlefield to fight against the Khmer Rouge troops. At that time, I had not received any training in military strategy or how to shoot a gun. Afterward, I was moved from Kantuot village to Ou Ruessei village. It was only when I arrived in Ou Ruessei village that I received a little bit of technical training on how to shoot.

In 1979, I served in the 3rd Company (C3), under a battalion commander named Ta Chem, who came from Svay Rieng province. My unit consisted of 12 members under the command of Ta Chem, and our primary objective was to engage and fight the Khmer Rouge troops. Our battalion’s offensive line was to fight our way back from Kratie province towards Snuol district, and then we continued all the way to Vietnam. On the battlefield back then, I carried an AK-47 rifle.

During that period, most of the 09 military forces were individuals who came from Region 21. I was in the 3rd Company (C3), where my group had 12 members, while C1 and C2 served as frontline support from behind, and the regiment was positioned at the very rear. At that time, the commander of C3, named Phal Virak, led the troops into battle against the Khmer Rouge. In these battles, the 09 forces were always well-prepared with food rations, as there was a logistics support team in the rear responsible for cooking and preparing everything from packed rice (bay kakat) to pounded rice cakes (bay boak) to supply the frontline fighters. Following a fierce battle, my brothers-in-arms from Kbal Slaeng village, Choam Kravien commune—named Khat, Doeun, and Phat—all lost their lives on the battlefield.

Coming into 1993, while stationed at Ou Ruessei, I decided to ask Ta Chem for permission to leave the military and return to my hometown. As I was walking out of Ta Chem’s office, I met a comrade named San. At that time, San and I returned home together by hitching a ride on a Vietnamese MG-type military truck to Kantuot village in Kratie province. The two of us got off there and continued our journey on foot until we reached our respective hometowns.

Regarding past events where Thai soldiers encroached upon Cambodian territory, I felt deep pain. If the Royal Government of Cambodia ever needs me, I will volunteer immediately. Even though my life has passed through and seen more than enough of war, I would not hesitate if I had to sacrifice for the motherland once again. I always think to myself that there is nothing left to fear in this life because now my wife and I have fully grown children. Today, the biggest regret of my life is that I was unable to obtain a high level of education due to the era of war.

By: Von Bopha
ញឹម ស៊ីម៖ អតីតកងកម្លាំងរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា

ឈ្មោះ ញឹម ស៊ីម ភេទប្រុស អាយុ៧០ឆ្នាំ មានស្រុកកំណើតកើតនៅភូមិម្គោរ ឃុំទន្លូង ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម។ បច្ចុប្បន្នរស់នៅភូមិក្រវៀនធំ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ។ ឪពុកឈ្មោះ ញឹម ស្លាប់ជំនាន់អាមេរិកកាំងទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសារជំងឺហើម។ ចំណែក ម្ដាយឈ្មោះ កំ ពួ្រយ ស្លាប់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមនៅភូមិម្លិច ឃុំស្វាយជ្រះ ស្រុកស្នួល ខេត្តក្រចេះ ដោយសារខ្មែរក្រហមសម្លាប់។ ភរិយារបស់ខ្ញុំឈ្មោះ សំអុល អាយុ ៥២ឆ្នាំ មុខរបរជាកសិករ។ សព្វថ្ងៃនេះ ខ្ញុំមានកូនចំនួន ៥នាក់ (ប្រុស២នាក់)។
កាលពីកុមារភាព ខ្ញុំបានសិក្សារៀនសូត្រត្រឹមថ្នាក់ទី ៥ ។  ចំណែកឯ គ្រូបង្រៀននាជំនាន់នោះ មានឈ្មោះថា »លោកគ្រូ តែក » ដែលមានស្រុកកំណើតនៅភូមិម្គោរ ឃុំទន្លូង ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម។

នៅឆ្នាំ១៩៧០ ពេលដែលទាហានអាមេរិកាំងបានចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ខ្ញុំមានអាយុ ១៦ឆ្នាំ។ កាលនោះ ទាហានអាមេរិកកាំងចូលមក ក្នុងគោលបំណង ដើម្បីស្វែងរកកងទ័ពវៀតកុង។ បន្ទាប់មកទៀត អាមេរិកកាំងបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាច្រើនគ្រាប់ក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ ក្នុងស្ថានភាពដ៏គ្រោះថ្នាក់នេះ ប្រជាជននៅក្នុងភូមិបានជីករណ្ដៅត្រង់សេតាមផ្ទះរៀងៗខ្លួន។ ពេលនោះ ប្រជាជនដែលរស់នៅភូមិកន្ទួតជាច្រើន បាននាំកូនចៅភៀសខ្លួនមកស្នាក់នៅភូមិម្គោរ។ ថ្ងៃមួយ តា មាន់ ដែលបានចាកចេញពីភូមិកន្ទួតមករស់នៅភូមិម្គោរ បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ដោយសារការទម្លាក់គ្រាប់បែក B-52 របស់អាមេរិក។ ខ្ញុំបានដឹងរឿងរ៉ាវដ៏ជូរចត់នេះយ៉ាងច្បាស់ ព្រោះផ្ទះរបស់ តា មាន់ ស្ថិតនៅជាប់នឹងផ្ទះម្ដាយរបស់ខ្ញុំ។

នាសម័យនោះ ប្រជាជនប្រកបរបរធ្វើស្រែចម្ការទាំងអារម្មណ៍តក់ស្លុត និងភ័យខ្លាចជាខ្លាំង ព្រោះព្រួយបារម្ភក្រែងត្រូវគ្រាប់ប្លោងធ្លាក់ចំ។ សូម្បីតែដាំបាយក៏ត្រូវប្រយ័ត្នមិនឱ្យមានផ្សែងហុយ ព្រោះខ្លាចទាហានអាមេរិកកាំងទម្លាក់គ្រាប់។

បន្ទាប់មកឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានជម្លៀសខ្ញុំចេញពីភូមិម្គោរទៅភូមិកូនក្រពើ។ ពេលទៅដល់ភូមិកូនក្រពើ ខ្ញុំស្នាក់នៅផ្ទះបងឈ្មោះ ស៊ាង។ ខ្ញុំនៅភូមិកូនក្រពើធ្វើការក្នុងកងកុមារ រែកជីដាក់តាមស្រែ។ ចំណែកឯ ម្ដាយរបស់ខ្ញុំវិញ មិនបានធ្វើការងារអ្វីឡើយ ព្រោះគាត់មានវ័យចាស់ជរា។ ចំពោះ របបអាហារនាសម័យនោះ គឺមានត្រឹមតែបបររាវៗប៉ុណ្ណោះ។ ពេលដល់ម៉ោងហូបអាហារ អង្គការតែងតែគោះជួង ដើម្បីឱ្យប្រជាជនទៅទទួលទានរួមគ្នា។ កាលនោះ ខ្ញុំបានកាន់ឆ្នាំងមួយទៅបើកបបរ ស្រាប់តែមានអង្គការម្នាក់មកសួរខ្ញុំថា សមមិត្តឯងកាន់ឆ្នាំងទៅណា? ខ្ញុំក៏បានឆ្លើយតបទៅវិញថា»ខ្ញុំយកឆ្នាំងនេះទៅដាក់បបរឱ្យម្ដាយខ្ញុំហូប» ព្រោះម្ដាយរបស់ខ្ញុំកំពុងឈឺដើរមិនរួច។
បន្ទាប់ពី ទទួលទានអាហាររួចរាល់ អង្គការបានឱ្យកងកុមារទៅធ្វើពលកម្មទៀត។ ក្រោយពី ធ្វើពលកម្មរួច អង្គការបានឱ្យកុមារក្នុងកងទាំងអស់ ហាត់ច្រៀងចម្រៀង។ នៅក្នុងឃ្លាបទចម្រៀងគឺ៖
»ឃុំៗស្រុកយើងបានរំដោះ អ្វីៗទាំងអស់ប្រែជាស្រុកថ្មី មានឬទ្ធីអំណាចក្ដាប់ជាប់នឹងដៃ ចិត្តធំជាងវាសនាខ្លួន»។ ដោយសារ ខ្ញុំទើបតែត្រឡប់មកពីរែកជីហត់ បានហាត់ច្រៀងទាំងមិនសូវច្បាស់ បែរជាច្រៀងខុសទំនុកទៅវិញ។ ខ្ញុំច្រៀងខុសកន្លែងនឹងអង្គការបានចាប់ខ្ញុំយកទៅកសាងរយៈពេល ៣ថ្ងៃ ៣យប់។ ពេលនោះ ខ្ញុំពិតជាមានសំណាងណាស់ បានអង្គការម្នាក់ (មិនស្គាល់ឈ្មោះ) ជួយអង្វរករ និងនិយាយការពារថា «កុំយកទោសពៃរ៍វាអី វានៅក្មេងណាស់ មិនទាន់ដឹងអីទេ»។

ប្រសិនបើមិនមានកម្មាភិបាល (មិនស្គាល់ឈ្មោះនោះ) មកជួយនិយាយទេ ខ្ញុំច្បាស់ជាត្រូវអង្គការយកទៅសម្លាប់ចោល។ ខ្ញុំរស់នៅក្នុងភូមិកូនក្រពើប្រហែលរយៈពេល ១ខែ អង្គការបានជម្លៀសខ្ញុំ និងម្ដាយចេញពីភូមិកូនក្រពើទៅភូមិស្រែចារ។ ខ្ញុំធ្វើដំណើរចេញពីភូមិកូនក្រពើទៅដល់ភូមិស្រែចារទាំងយប់។ ក្រោយមក អង្គការបាន​​បំបែកខ្ញុំ និងម្ដាយឱ្យរស់នៅផ្សេងគ្នា។ ខ្ញុំបានឡើងឡានជាមួយកងទ័ពខ្មែរក្រហមចេញពីភូមិស្រែចារ។ ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរចាកចេញពីស្រែចារនោះ មេឃងងឹតខ្លាំង ខ្ញុំមើលផ្លូវមិនឃើញទេ ហើយក៏មិនស្គាល់ថានៅទីណាឡើយ។ លុះដល់ព្រឹកឡើងខ្ញុំភ្ញាក់ពីដំណេកមិនបានឃើញម្ដាយក៏យំរក។ គ្រានោះ មានសមមិត្តម្នាក់ (មិនស្គាល់ឈ្មោះ) មកសួរខ្ញុំថា» សមមិត្តឯងយំអី » ខ្ញុំឆ្លើយតបទៅសមមិត្តវិញថា »ខ្ញុំយំរកម្ដាយ» ។

នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៧ ខ្ញុំធ្វើដំណើរទៅដល់កាត់ដៃ ក្នុងឃុំឃ្សឹម។ ពេលទៅដល់ឃុំឃ្សឹម មានការផ្ទុះអាវុធឡើង រវាងទាហាន ០៩ (កងកម្លាំងរបស់រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា) និងកងទ័ពខ្មែរក្រហម។ ពេលនោះ ខ្ញុំបានរត់គេចខ្លួនទៅដល់ភូមិកន្ទួត ឃុំកន្ទួត ស្រុកចិត្តបុរី ខេត្តក្រចេះ ហើយបានជួបនឹងសមមិត្តឈ្មោះ រឹម ដែលមានស្រុកកំណើតនៅភូមិជីប្លុក ឃុំជាំក្រវៀន។ រឹម បានណែកនាំខ្ញុំឱ្យចូលបម្រើការងារជាទាហាន ០៩ (កងកម្លាំងរបស់រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា)។ កាលនោះ ខ្ញុំបានចូលបម្រើការងារជាទាហានដំបូងនៅភូមិកន្ទួត។ ពេលចូលទៅដល់ភ្លាម ប្រធានវរសេនាតូចបានឱ្យខ្ញុំចុះឈ្មោះ និងសួរពីប្រវត្តិរូបផ្ទាល់ខ្លួន។

បន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រធានវរសេនាតូចនោះបានបញ្ជូនខ្ញុំទៅសមរភូមិ ដើម្បីវាយជាមួយកងទ័ពខ្មែរក្រហម។ ពេលនោះ ខ្ញុំមិនបានហាត់រៀនក្បួនយុទ្ធសាស្រ្ដ ឬរបៀបបាញ់កាំភ្លើងឡើយ។ ក្រោយមក ខ្ញុំបានផ្លាស់ចេញពីភូមិកន្ទួតទៅភូមិអូរឬស្សីវិញ។ លុះពេលទៅដល់ភូមិអូរឬស្សី ខ្ញុំបានហាត់រៀនបច្ចេកទេសបាញ់កាំភ្លើងបានបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។

នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ខ្ញុំបម្រើការនៅក្នុងកងអនុសេនាធំទី៣ (គ៣) ដែលប្រធានវរសេនាតូចឈ្មោះ តាជែម មានស្រុកកំណើតមកពីខេត្តស្វាយរៀង។ នៅក្នុងអង្គភាពខ្ញុំមានសមាជិកទាំងអស់ ១២នាក់ ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ តា ជែម ដោយមានទិសដៅចម្បង គឺវាយប្រយុទ្ធកងទ័ពខ្មែរក្រហម។ ចំណែកឯ មុខព្រួញរបស់វរៈសេនាតូចខ្ញុំវិញ គឺត្រូវវាយប្រយុទ្ធបកពីខេត្តក្រចេះតម្រង់មកខាងស្រុកស្នួល រួចហើយបានបន្ដដំណើរទៅដល់វៀតណាម។ នៅក្នុងសមរភូមិពេលនោះ ខ្ញុំបានកាន់កាំភ្លើងប្រភេទ អាការ (AK-47) ។
នៅក្នុងអំឡុងពេលនោះ កងកម្លាំងទាហាន ០៩ ភាគច្រើនសុទ្ធតែជាអ្នកមកពីតំបន់២១ ទាំងអស់។ ខ្ញុំស្ថិតនៅក្នុងកងអនុសេនាធំទី៣ (គ៣) ដែលសមាជិកក្រុមខ្ញុំមាន ១២នាក់ ហើយមាន គ១ និង គ២ ជាខ្សែត្រៀមគាំទ្រពីខាងក្រោយ ខណៈដែលវរសេនាធំស្ថិតនៅជួរក្រោយបង្អស់។ គ្រានោះ ប្រធាន គ៣ មានឈ្មោះ ផល វីរៈ បានដឹកនាំទ័ពទៅវាយជាមួយកងទ័ពខ្មែរក្រហម។ នៅក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នាកងកម្លាំងរបស់ទាហាន ០៩ តែងតែមានការត្រៀមលក្ខណៈស្បៀងអាហាររួចជាស្រេច ដោយមានក្រុមជំនួយការភស្តុភារនៅខាងក្រោយ ចាំដាំស្ល និងរៀបចំតាំងពីបាយកញ្ចប់ (បាយកាកាត) និងបាយបោកជាដើម ដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់យុទ្ធជនជួរមុខ។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវ មិត្តរួមអាវុធមកពីភូមិក្បាលស្លែង ឃុំជាំក្រវៀន ដែលមានឈ្មោះ ខាត់ ឌឿន និងផាត់ បានបាត់បង់ជីវិតទាំងអស់នៅក្នុងសមរភូមិ។

ចូលដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងអំឡុងពេលឈរជើងនៅអូរឫស្សី ខ្ញុំបានសម្រេចចិត្តសុំច្បាប់ពី តា ជែម ដើម្បីឈប់ធ្វើទាហាន ហើយត្រឡប់មកស្រុកកំណើតវិញ។ ខណៈពេលដែលខ្ញុំដើរចេញពីការិយាល័យរបស់ តា ជែម ខ្ញុំបានជួបនឹងសមមិត្តម្នាក់ឈ្មោះ សាន។ ពេលនោះ ខ្ញុំ និង សាន បានត្រឡប់មកផ្ទះជាមួយគ្នា ដោយជិះឡានវៀតណាមប្រភេទអឹមសេ (MG) មកដល់ភូមិកន្ទួត ខេត្តក្រចេះ។ ខ្ញុំទាំងពីរបានចុះនៅទីនោះ រួចបន្ដដំណើរដោយថ្មើររហូតមកដល់ស្រុកកំណើតរៀងៗខ្លួន។
ចំពោះព្រឹត្តិការណ៍ដែលទាហានថៃបានរំលោភឈ្លានពានមកលើទឹកដីកម្ពុជា។ ខ្ញុំពិតជាមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ជាខ្លាំង។ ប្រសិនបើ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវការ ខ្ញុំនឹងស្ម័គ្រចិត្តទៅភ្លាម។ ទោះបីជាជីវិតខ្ញុំឆ្លងកាត់ និងឆ្អែតឆ្អន់នឹងរឿងរ៉ាវសង្គ្រាមគ្រប់គ្រាន់ទៅហើយក្តី ប៉ុន្តែបើទោះជាត្រូវលះបង់ម្តងទៀតដើម្បីជាតិមាតុភូមិ ក៏ខ្ញុំមិនរុញរាដែរ។ ខ្ញុំតែងតែគិតថា ជីវិតនេះគ្មានអ្វីត្រូវខ្លាចទៀតទេ ព្រោះពេលនេះខ្ញុំមានប្រពន្ធ និងកូនធំៗអស់ហើយ។ សព្វថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹកស្តាយបំផុតនៅក្នុងឆាកជីវិត គឺការដែលមិនបានសិក្សារៀនសូត្រឱ្យបានខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយសារតែរបបសង្គ្រាម។
ដោយៈ វន បុប្ផា

Nhoek Mann: A Member of the Kravien Village Cooperative During the Khmer Rouge Regime
My name is Nhoek Mann. I am an 80-year-old female born in Choam Kravien village, Choam Kravien commune, Memot district, Kampong Cham province. Currently, I live in Kravien Thom village, Choam Kravien commune, Memot district, Tboung Khmum province. My father, named Nhyk Ong, passed away in Choeung village due to starvation. My mother, named Preap Sovann, passed away from an illness when I was very young. I have three siblings, including two sisters, and I am the second child in the family. My husband, Chum Yim, passed away from tuberculosis in 2022. I have seven daughters.

During my childhood, I did not receive an education because I had to help work my father’s plantation. My siblings, however, were all able to study. Back then, the children of Kravien village went to study at the Chhatean school. Meanwhile, I had to stay home to help cultivate the rice fields with my father. At the time, I felt great regret and desperately wanted to learn, but if I left to go to school, who would be left to help my father on the plantation? No matter how hard my father and I worked the fields, our annual harvest was never enough to feed us because our family owned too little land. Therefore, whenever I was free from plantation work, I would work for hire pounding rice for the residents of Kravien village; for every two tao (a traditional unit of volume for grain) of rice I pounded, I received one tao as payment.

During the Sangkum Reastr Niyum era under the King Father (Norodom Sihanouk), people lived peacefully and went about their normal businesses. At that time, Viet Cong soldiers came to stay in the forest and interacted with the Kravien villagers, but they never harmed anyone. Because of this presence, American and South Vietnamese troops launched military offensives into this area to hunt down the Viet Cong. One day, a group of Viet Cong ran into a trench to hide alongside the Kravien villagers. By chance, American troops spotted them and dropped a bomb directly onto the trench, killing an entire family of about eight people in that single bunker.

Following this incident, the residents of Kravien village fled en masse to various other villages. My family fled to Thmar Dar village in Choam Kravien commune. There, we dug a trench of our own to hide in. After staying there for four nights, we decided to return to Kravien village. Even after we returned, American planes continued to bomb the area. During that time, I witnessed a Viet Cong unit shoot down an American aircraft near Prek Ta Tuk, located north of Kravien village. Three days after that event, the “Thieu-Ky” forces (the South Vietnamese military) and the Americans rounded up the residents of Kravien village and evacuated them by aircraft in the middle of the night, bound for Bình Long province in Vietnam, telling us they were taking us to a safe place.
I flew from Doung village to Bos Tuk in Vietnam, and then continued by truck all the way to Bình Long. Upon arrival, the Thieu-Ky forces arranged for the Kravien villagers to stay in rooms, with one room allocated per family, and distributed rice, dried fish, and ripe bananas for food. I stayed there for a week, and the Thieu-Ky forces did not force us to do any labor. Curiously, the rice they distributed was very peculiar—you just had to pour water over it, and it would instantly expand into cooked rice. Every morning at 7:00 AM, the Thieu-Ky soldiers would walk around and register our names to make sure no one had gone missing.

Upon our return, I flew back and landed at Khnang Kropeu, and then traveled onwards to stay in Memot village for 15 days. However, because the aerial bombings in Memot were too intense and there was no work available to make a living, I decided to take my family to live in Kdol village, Tonloung commune. When we arrived in Kdol village, my family asked the locals for a piece of land to build a temporary house. I started a small business making and selling num banh chok (traditional Cambodian rice noodles), using three kilograms of rice per day. I traded the noodles for paddy rice, milled rice, chicken eggs, duck eggs, fish, meat, and various other food items that we could use for sustenance. After living in Kdol village for three years, I decided to return to Kravien village out of deep homesickness for my birthplace.

The moment I arrived, my heart broke. The grass had grown taller than a person’s head, and the homes that once stood there were completely destroyed, with nothing left. My father built a small hut for us to take temporary shelter in. He then gathered the few remaining belongings we had left to sell and barter for rice seeds brought over from Vietnam so we could replant. To go trade for those rice seeds, my father and I had to travel for at least a day and a night. Because we had no means of transportation or carts to haul the load, my father and I were forced to carry the heavy sacks of rice on our shoulders and walk all the way back home. My father used those seeds to cultivate our plantation from then on.

By 1974, Kravien village began organizing into a low-level cooperative (sahakor), which required all residents to work communally. The rice yields obtained had to be stored in a collective granary. Food rations were distributed based on the number of members in each family. At that point, individual families still cooked and ate at their own houses, and I personally received enough food to eat.

In 1975, no new residents were moved into Kravien village. However, the Angkar (the Khmer Rouge organization) ordered everyone to surrender their private property from their homes to be kept in the cooperative’s warehouse. They began building a communal dining hall right in the center of Kravien village. After that, the Angkar began dividing all the people into specific labor assignments.

Children were assigned to collect cow dung, chop down toantrean khet bushes (chromolaena odorata, used for fertilizer), and produce human waste fertilizer. Able-bodied youths and young adults were assigned to mobile labor units (kong cholat), medical teams, or the military. The elderly were tasked with looking after small children, weaving baskets, and weaving kramas (traditional scarves). As for me, the Angkar assigned me to cultivate rice fields within the cooperative. At that time, the chief of the cooperative was named Sos Prim. In Kravien village, the Angkar fed us a mandatory daily diet of porridge.

Later, the Angkar began evacuating people out of Kravien village to Ta Mau village in Choam Ta Mau commune, under the pretext that they feared the Vietnamese military would harm us. My family was forced to leave our native village on foot. Upon arriving in Ta Mau village, the Angkar designated our family to live separately from the base residents (the old citizens who already lived there). At that time, the locals of Ta Mau village referred to my family and the other refugees from Kravien village as “prochea chon bak kru” (displaced or broken people). I lived there for six months under grueling conditions, forced by the Angkar to do heavy labor such as digging up soil to prepare rice paddies. Our food rations were severely cut; for each meal, I received only a single ladle of watery porridge mixed with about ten kernels of corn.

Next, the Angkar sent me to Choeung village, Khsach commune, Snuol district, Kratie province. We had to travel on foot all the way from Choam Ta Mau village. I do not remember how many days the journey took; I only know that wherever night fell, we stopped and slept there. When we reached Choeung village, the Angkar separated me and my father into different living quarters. They assigned me to dig the soil for rice farming. I had to perform heavy labor on an empty stomach, to the point where I had to pluck wild mchou proek leaves, wash them with water, and eat them raw just to survive.

When my father passed away, I begged the Angkar for permission to go see his body, but they refused. They even threatened to withhold my food rations if I went, so I did not dare to leave. To this day, I deeply regret that I never found out whether my father’s body was buried by the Angkar or simply thrown into the river. Later, I heard from acquaintances that my father had died from eating raw rice bran out of sheer starvation.

Afterward, the Angkar evacuated me from Choeung village to Samrong village, Khsach commune, Snuol district, Kratie province. When I arrived, I saw a wooden oxcart filled with cooked rice that the Angkar had prepared to receive the incoming people. However, I did not dare rush in to fight for a handful of food because I feared getting beaten; the sheer power of starvation drove people to do desperate, violent things.

Following that, the Angkar forced me onto a truck to leave Samrong village and head to Ou Ta Noeng village, Kbal Damrei commune, Ou Krieng Sen Chey district, Kratie province. At Ou Ta Noeng village, I was assigned to farm the rice paddies. In addition to harvesting rice, I was forced to harvest thatch grass (sboav) as well. While I was out harvesting rice one day, I heard the thunderous sound of heavy gunfire—it was a battle exploding between the Khmer Rouge troops and the forces of the Kampuchean United Front for National Salvation.

The Angkar then evacuated me further by placing me on a motorized boat at Thmar Kre to cross over to Stueng Trang district. Upon arrival, they reassigned me to live in Bos Khnor village, Bos Khnor commune, Chamkar Leu district, Kampong Cham province. I was forced by the Angkar to harvest rice during the day, and at dusk, I had to walk around gathering straw. However, the food situation here was much more relaxed and sufficient compared to before.

After living there for just six days, I received news that the country had been liberated and an official announcement was made permitting all citizens to return to their respective hometowns. Immediately, I rushed out of Bos Khnor village, heading toward Kampong Cham city to catch a ferry to the opposite bank at Tonle Bet. At Tonle Bet, I saw bloated corpses floating all over the river water. But because I was burning with extreme thirst, I had no choice but to push those corpses aside, scoop up the river water, and drink it.

After resting for a short while, I continued my journey until I reached Ponhea Kraek district. I stayed there for four nights to forage the fields, picking up leftover ears of paddy rice that remained scattered across the wilderness. After gathering a small amount of grain, I pushed forward to Memot district, where I rested for two nights to wait for the distribution of official rice rations. Once I received the rice, I walked the final stretch home. When I finally arrived, I found my village completely swallowed by thick jungle. My family built a temporary hut to shelter ourselves before eventually building the house we live in to this day.
By: Vy Sitha

ញឹក ម៉ាន់៖ ប្រជាជននៅក្នុងសហករណ៍ភូមិក្រវៀន​ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម

ខ្ញុំឈ្មោះ ញឹក ម៉ាន់ ភេទស្រី អាយុ៨០ឆ្នាំ មានទីកន្លែងកំណើតនៅក្នុងភូមិជាំក្រវៀន ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម។ បច្ចុប្បន្នខ្ញុំរស់នៅក្នុងភូមិក្រវៀនធំ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ។ ឪពុករបស់ខ្ញុំឈ្មោះ ញឹក អុង បានទទួលមរណភាពនៅភូមិចឹង ដោយសារការដាច់បាយ។ ចំណែក ម្ដាយរបស់ខ្ញុំឈ្មោះ ព្រាប សុវណ្ណ បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារជំងឺ តាំងពីខ្ញុំនៅតូច។ ខ្ញុំមានបងប្អូន៣នាក់ ក្នុងនោះមានស្រី២នាក់។  ខ្ញុំជាកូនទី២ នៅក្នុងគ្រួសារ។ ខ្ញុំមានស្វាមីឈ្មោះ ជុំ យីម ស្លាប់ដោយសារជំងឺ របេង នៅឆ្នាំ២០២២។ ខ្ញុំមានកូនស្រីចំនួន៧នាក់។

កាលពីកុមារភាព ខ្ញុំមិនបានសិក្សារៀនសូត្រទេ ដោយសារខ្ញុំត្រូវជួយធ្វើចំការឪពុក។ ចំណែកឯ បងប្អូនរបស់ខ្ញុំបានសិក្សារៀនសូត្រទាំងអស់។ កាលនោះ កុមារនៅក្នុងភូមិក្រវៀនត្រូវទៅរៀននៅសាលា ឆទាន។ ចំណែកខ្ញុំត្រូវនៅផ្ទះជួយធ្វើចំការស្រូវជាមួយឪពុក។ ពេលនោះ ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ស្តាយក្រោយ និង ចង់រៀនសូត្រខ្លាំងណាស់ ប៉ុន្តែបើខ្ញុំទៅរៀនបាត់ តើមាននរណានៅជួយធ្វើចំការជាមួយឪពុកខ្ញុំ? ទោះបី ជាខ្ញុំនិងឪពុកខំប្រឹងធ្វើចំការយ៉ាងណាក៏ដោយទិន្នផលស្រូវដែលទទួលបាននៅតែមិនគ្រាន់ហូបប្រចាំឆ្នាំ ដោយសារគ្រួសារខ្ញុំមានដីតិចពេក។ ដូច្នេះនៅពេលទំនេរពីការងារ ខ្ញុំត្រូវដើរស៊ីឈ្នួលបុកស្រូវឱ្យអ្នក ភូមិក្រវៀន ដោយក្នុងស្រូវពីរតៅ ខ្ញុំទទួលបានកម្រៃជាស្រូវមួយតៅមកវិញ។

សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមរបស់សម្តេចឪ ប្រជាជនរស់នៅដោយសុខសាន្ត និងប្រកបរបរធម្មតា។ ពេលនោះ មានពួកវៀតកុងចូលមកស្នាក់នៅក្នុងព្រៃ និងមានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកភូមិក្រវៀន ប៉ុន្តែមិនដែលធ្វើបាបអ្នកភូមិក្រវៀនឡើយ ដោយសារតែបែបនេះ ទើបកងទ័ពអាមេរិក និងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង បានសម្រុកចូលមកក្នុងតំបន់នេះ ដើម្បីតាមរកពួកវៀតកុង។ នៅថ្ងៃមួយវៀតកុងបានរត់ចូលមកពួន ក្នុងរណ្ដៅត្រង់សេជាមួយអ្នកភូមិក្រវៀន។ ចៃដន្យកងទ័ពអាមេរិកាំងបានឃើញក៏ទម្លាក់គ្រាប់បែកចំរណ្ដៅ នោះ បណ្ដាលឱ្យស្លាប់មនុស្សអស់មួយគ្រួសារប្រហែលជា៨នាក់ នៅក្នុងរណ្ដៅតែមួយ។ បន្ទាប់ពីមាន ហេតុការណ៍នេះ អ្នកភូមិក្រវៀននាំគ្នារត់ចេញពីភូមិទៅនៅតាមបណ្ដាភូមិផ្សេងៗ។ រីឯគ្រួសារខ្ញុំបានរត់ទៅ នៅភូមិថ្មដារ ឃុំជាំក្រវៀន។ គ្រួសារខ្ញុំបានជីករណ្ដៅត្រង់សេមួយសម្រាប់លាក់ខ្លួន។ បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានស្នាក់ នៅបានរយៈពេល៤យប់ក៏សម្រេចចិត្តត្រឡប់មកភូមិក្រវៀនវិញ។ ពេលខ្ញុំមកដល់ភូមិក្រវៀនយន្តហោះ អាមេរិកនៅតែបន្តទម្លាក់គ្រាប់បែក។ ជាមួយគ្នានោះ ខ្ញុំថែមទាំងបានឃើញយន្តហោះអាមរិកមួយគ្រឿង ត្រូវបានពួកវៀតកុងបាញ់ធ្លាក់នៅម្តុំព្រែកតាទុកស្ថិតនៅភាគខាងជើងភូមិក្រវៀន។ ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ នោះបានរយៈពេលបីថ្ងៃ ពួកធីវគី(ទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង) និងអាមេរិកបានប្រមូលប្រជាជននៅក្នុង ភូមិក្រវៀនជម្លៀសឡើងយន្តហោះទាំងយប់ ដើម្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ ខេត្តបិនឡុង ប្រទេសវៀតណាម ដោយប្រាប់ថាយកទៅកន្លែងសុវត្ថិភាព។ ខ្ញុំបានជិះយន្តហោះពីភូមិដូងទៅដល់បុស្សទូកក្នុងប្រទេស វៀតណាម រួចបន្តជិះឡានរហូតទៅដល់បិនឡុង។ ពេលទៅដល់ពួកធីវគីបានរៀបចំឱ្យអ្នកភូមិក្រវៀន ស្នាក់នៅតាមបន្ទប់ ដោយក្នុងមួយបន្ទប់សម្រាប់មួយគ្រួសារ ព្រមទាំងមានចែកអង្ករ ត្រីងៀត និងចេកទុំ ឱ្យសម្រាប់បរិភោគ។ ខ្ញុំបានស្នាក់នៅទីនោះអស់រយៈពេលមួយសប្ដាហ៍ ដោយពួកធីវគីមិនបានបង្ខំឱ្យធ្វើ ការងារអ្វីឡើយ។ អ្វីដែលប្លែកនោះ អង្ករដែលពួកធីវគីចែកឱ្យមានលក្ខណៈពិសេសត្រង់ថា គ្រាន់តែចាក់ ទឹកចូលវារីកទៅជាបាយតែម្ដង។ ជារៀងរាល់ព្រឹកវេលាម៉ោង៧ ពួកធីវគីតែងតែដើរស្រង់ឈ្មោះប្រជាជន ជានិច្ចព្រោះខ្លាចបាត់មនុស្ស។ ក្រោយពេលត្រឡប់មកវិញ ខ្ញុំបានជិះយន្តហោះមកចុះនៅខ្នងក្រពើ រួចបន្ត ធ្វើដំណើរទៅស្នាក់នៅភូមិមេមត់បានរយៈពេល១៥ថ្ងៃ ដោយសារនៅមេមត់មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពី យន្តហោះខ្លាំងពេក។ ម្យ៉ាងទៀតគ្មានការងារធ្វើសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត ខ្ញុំបានសម្រេចចិត្តនាំគ្រួសារមករស់នៅ ភូមិក្ដុល ឃុំទន្លូង។ ពេលមកដល់ភូមិក្ដុល គ្រួសារខ្ញុំបានសុំដីអ្នកភូមិ ដើម្បីសង់ផ្ទះស្នាក់នៅជាបណ្ដោះ អាសន្ន។ ខ្ញុំបានធ្វើនំបញ្ចុកលក់ដោយប្រើអង្ករបីគីឡូក្រាមក្នុងមួយថ្ងៃ។ ខ្ញុំលក់ដូរយកស្រូវ អង្ករ ពងមាន់ ពងទា ត្រី សាច់ និង របស់របរផ្សេងៗដែលអាចយកមកធ្វើជាអាហារហូបចុកបាន។ បន្ទាប់ពីរស់នៅ ភូមិក្ដុលបានរយៈពេល៣ឆ្នាំ ខ្ញុំបានសម្រេចចិត្តវិលត្រឡប់មកភូមិក្រវៀន ដោយសារតែក្ដីនឹកស្រណោះ ស្រុកកំណើត។ ពេលមកដល់ភ្លាម ខ្ញុំខ្លោចចិត្តជាខ្លាំងព្រោះឃើញតែស្មៅដុះលិចក្បាល ហើយផ្ទះសំបែង ធ្លាប់មានក៏ត្រូវវិនាសបាត់អស់គ្មានសល់។ ពេលនោះ ឪពុកខ្ញុំបានសង់ខ្ទមតូចមួយសម្រាប់ជ្រកកោនជា បណ្ដោះអាសន្ន រួចក៏ប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិបន្តិចបន្តួចដែលនៅសេសសល់យកទៅលក់ដូរដោះដូរយក គ្រាប់ពូជស្រូវពីប្រទេស វៀតណាមមកដាំដុះឡើងវិញ។ ក្នុងការធ្វើដំណើរទៅដូរស្រូវពូជខ្ញុំនិងឪពុកត្រូវ ចំណាយពេលយ៉ាងតិចមួយយប់មួយថ្ងៃ។ កាលនោះដោយសារគ្មានមធ្យោបាយធ្វើដំណើរ ឬរទេះសម្រាប់ ដឹកជញ្ជូនឡើយ ខ្ញុំនិងឪពុក មានតែបង្ខំចិត្តពរស្រូវធ្វើដំណើរដោយថ្មើរជើងត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។ ឪពុកខ្ញុំ បានគ្រាប់ពូជមកធើ្វចំការតាំងពីពេលនោះមក។

លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ នៅក្នុងភូមិក្រវៀនចាប់ផ្ដើមរៀបចំជាសហករណ៍កម្រិតទាប ដែលតម្រូវឱ្យ ប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវធ្វើការងាររួមគ្នា ហើយផលស្រូវដែលទទួលបានត្រូវរក្សាទុកនៅក្នុងជង្រុករួម។ ចំណែករបបអាហារត្រូវចែកទៅតាមចំនួននៃសមាជិកគ្រួសារ។ ពេលនោះ នៅតាមផ្ទះនីមួយៗដាំបាយហូបរៀងខ្លួន ហើយរូបខ្ញុំផ្ទាល់ក៏ទទួលបានអាហារហូបចុកគ្រប់គ្រាន់។

នៅឆ្នាំ១៩៧៥ ភូមិក្រវៀនមិនមានប្រជាជនថ្មីចូលមករស់នៅទេ។ ប្រជាជនចាប់ផ្ដើមប្រមូល ទ្រព្យសម្បត្តិឯកជនតាមផ្ទះរៀងខ្លួនយកទៅទុកនៅឃ្លាំងសហករណ៍។ អង្គការចាប់ផ្ដើមសាងសង់រោងបាយរួមមួយនៅចំកណ្ដាលភូមិក្រវៀន។ បន្ទាប់មកអង្គការចាប់ផ្ដើមធ្វើការបែងចែកប្រជាជនទាំងអស់ ឱ្យមានការងារធ្វើរៀងៗខ្លួន។ អង្គការបានចាត់តាំងកុមារឱ្យរើសអាចម៌គោ កាប់ដើមទន្រ្ទានខេត្រ និងធ្វើជី លាមកមនុស្ស។ ចំណែកមនុស្សវ័យនិងជំទង់ អង្គការចាត់តាំងឱ្យធ្វើជាកងចល័ត គ្រូពេទ្យ និងកងទ័ព។ ឯ មនុស្សចាស់អង្គការចាត់ឱ្យមើលថែកុមារ និងធ្វើកញ្ជើរ ល្អី និងត្បាញក្រមាជាដើម។ រីឯ ខ្ញុំត្រូវអង្គការចាត់ ឱ្យធ្វើចំការដាំដំណាំស្រូវនៅក្នុងសហករណ៍។ កាលនោះប្រធានសហករណ៍ឈ្មោះ សុះ ព្រឹម។ នៅក្នុង ភូមិក្រវៀន អង្គការឱ្យហូបបបរជាប្រចាំថ្ងៃ។

ក្រោយមក អង្គការបានចាប់ផ្ដើមជម្លៀសប្រជាជនចេញពីភូមិក្រវៀនទៅកាន់ភូមិតាម៉ៅ ឃុំជាំតាម៉ៅ ក្រោមលេសថាខ្លាចកងទ័ពវៀតណាមធ្វើបាប។ គ្រួសាររបស់ខ្ញុំបានរៀបចំធ្វើដំណើរដោយថ្មើរ ជើងចាកចេញពីភូមិកំណើតទាំងបង្ខំ។ ពេលទៅដល់ភូមិតាម៉ៅ គ្រួសារខ្ញុំត្រូវបានអង្គការចាត់ចែងឱ្យ ស្នាក់នៅដាច់ដោយឡែកពីប្រជាជនចាស់។ កាលនោះ អ្នកភូមិតាម៉ៅបានហៅគ្រួសារខ្ញុំនិងអ្នកភូមិក្រវៀន ថាជា “ប្រជាជនបាក់គ្រូ”។ ខ្ញុំបានរស់នៅទីនោះអស់រយៈពេល៦ខែ ដោយត្រូវបានអង្គការបង្ខំឱ្យធ្វើការធ្ងន់ ៗ ដូចជាការគាស់ដី ដើម្បីធ្វើស្រែជាដើម។ ចំណែកឯរបបអាហារ ក្នុងមួយពេលខ្ញុំទទួលបានត្រឹមតែបបររាវ មួយវែក លាយជាមួយគ្រាប់ពោតប្រហែល១០គ្រាប់ប៉ុណ្ណោះ។

បន្ទាប់មក អង្គការបានបញ្ជូនខ្ញុំទៅភូមិចឹង ឃុំឃ្សឹម ស្រុកស្នួល ខេត្តក្រចេះ ដោយត្រូវធ្វើដំណើរ ដោយថ្មើរជើងពីភូមិជាំតាម៉ៅ។ ខ្ញុំមិនដឹងថាធ្វើដំណើរអស់ប៉ុន្មានថ្ងៃទេ ដឹងត្រឹមថាយប់កន្លែងណាឈប់ សម្រាកកន្លែងនោះ។ ពេលទៅដល់ភូមិចឹង អង្គការបានបំបែកខ្ញុំនិងឪពុកឱ្យនៅស្នាក់នៅផ្សេងគ្នា។ អង្គការចាត់តាំងខ្ញុំឱ្យកាប់ដីធ្វើស្រែ។ ខ្ញុំត្រូវធ្វើការធ្ងន់ និងហូបចុកមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ រហូតដល់ថ្នាក់បេះ ស្លឹកម្ជូរព្រឹកលាងទឹកហូប។ ពេលឪពុកខ្ញុំស្លាប់ ខ្ញុំបានសុំការអនុញ្ញាតពីអង្គការទៅមើលសពតែអង្គការ មិនព្រមថែមទាំងគំរាមបង្អត់អាហារទើបខ្ញុំមិនហ៊ានទៅ។ ខ្ញុំនៅតែស្ដាយក្រោយដែលមិនដឹងថាសពឪពុក ត្រូវអង្គការយកទៅកប់ ឬបោះចោលក្នុងទឹកទន្លេ។ ក្រោយមក ខ្ញុំឮអ្នកស្គាល់គ្នាប្រាប់ថា ឪពុកខ្ញុំស្លាប់ ដោយសារហូបកន្ទក់។

ក្រោយមក អង្គការបានជម្លៀសខ្ញុំចេញពីភូមិចឹងទៅភូមិសំរ៉ង ឃុំឃ្សឹម ស្រុកស្នួល ខេត្តក្រចេះ។ ពេលទៅដល់ខ្ញុំឃើញមានបាយ១រទេះគោសម្រាប់ទទួល ដែលអង្គការរៀបចំសម្រាប់ទទួលប្រជាជន ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនហ៊ានចូលទៅដណ្ដើមហូបឡើយ  ព្រោះបារម្ភខ្លាចមានការវាយតប់គ្នា  ដោយសារអំណាចនៃភាពស្រេក ឃ្លានធ្វើឱ្យមនុស្សហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាង។ បន្ទាប់មកទៀត ខ្ញុំត្រូវបានអង្គការបញ្ជូនឱ្យឡើងជិះរថយន្ត ចាកចេញពីភូមិសំរ៉ងឆ្ពោះទៅភូមិអូរតាណឹង ឃុំក្បាលដំរី ស្រុកអូរគ្រៀងសែនជ័យ ខេត្តក្រចេះ។ នៅភូមិអូរតាណឹង ខ្ញុំត្រូវបានអង្គការចាត់តាំងឱ្យធ្វើស្រែ។ ក្រៅពីច្រូតស្រូវ ខ្ញុំត្រូវទៅច្រូតស្បូវបន្ថែមទៀត។ ពេលកំពុងច្រូតស្រូវ ខ្ញុំបានឮសំឡេងការផ្ទុះអាវុធយ៉ាងខ្លាំង ដែលបង្កឡើងដោយការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងទ័ព ខ្មែរក្រហម និងកងទ័ពរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា។

បន្ទាប់មក អង្គការបានជម្លៀសខ្ញុំឱ្យឡើងកាណូតនៅថ្មគ្រែ ដើម្បីឆ្លងទៅស្រុកស្ទឹងត្រង់។ ពេលមក ដល់ អង្គការបានបែងចែកខ្ញុំឱ្យទៅរស់នៅភូមិបុស្សខ្នុរ ឃុំបុស្សខ្នុរ ស្រុកចំការលើ ខេត្តកំពង់ចាម។ ខ្ញុំត្រូវ អង្គការបង្ខំឱ្យច្រូតស្រូវ ហើយពេលព្រលប់ខ្ញុំត្រូវដើរមូលចំបើងបន្ថែមទៀត។ ចំណែកឯរបបអាហារមាន ភាពធូរស្រាល និងគ្រប់គ្រាន់ជាងមុន។

ក្រោយពីរស់នៅទីនោះបានរយៈពេល៦ថ្ងៃ ខ្ញុំទទួលបានដំណឹងថា ប្រទេសជាតិត្រូវបានរំដោះ និងមានសេចក្ដីប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាជនត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតវិញ។ ភ្លាមៗនោះ ខ្ញុំបានប្រញាប់ ប្រញាល់ធ្វើដំណើរចាកចេញពីភូមិបុស្សខ្នុរ សំដៅមកកាន់ខេត្តកំពង់ចាម ដើម្បីឆ្លងស្រឡាងទៅត្រើយ ខាងទន្លេបិទ។ នៅឯទន្លេបិទ ខ្ញុំបានឃើញសាកសពស្លាប់អណ្ដែតពេញទឹកទន្លេ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាព ស្រេកទឹកខ្លាំងពេក ខ្ញុំគ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីរុញសពទាំងនោះចេញ ហើយដងទឹកទន្លេនោះយកមកផឹក ឡើយ។
បន្ទាប់ពីបានឈប់សម្រាកមួយសន្ទុះ ខ្ញុំបានបន្តដំណើររហូតមកដល់ស្រុកពញាក្រែក និងបាន ស្នាក់នៅទីនោះចំនួន៤យប់ ដើម្បីដើររកបេះគ្រាប់ស្រូវដែលនៅសេសសល់តាមវាលស្រែ។ ក្រោយពី ប្រមូលបានគ្រាប់ស្រូវខ្លះហើយ ខ្ញុំបានបន្តដំណើរទៅមុខទៀតរហូតដល់ស្រុកមេមត់ និងបានសម្រាក នៅទីនោះចំនួន២យប់ ដើម្បីរង់ចាំបើករបបអង្ករ។ ក្រោយពីបើកអង្កររួច ខ្ញុំបានធ្វើដំណើររហូតដល់ផ្ទះ ប៉ុន្តែពេលមកដល់ឃើញមានព្រៃដុះជិតអស់ទៅហើយ។ គ្រួសារខ្ញុំបានធ្វើខ្ទមស្នាក់នៅបណ្ដោះអាសន្ន រួចទើបសាងសង់ផ្ទះរស់នៅរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។
ដោយៈ វី ស៊ីថា

Ngil Chranh: Feeling Deep Regret Over Being Unable to Recount Life Experiences During the Khmer Rouge Regime Due to Memory Loss in Old Age
My name is Ngil Chranh. I am a 96-year-old female born in Kravien village, Choam Kravien commune, Memot district, Kampong Cham province. Currently, I live in Kravien Thom village, Choam Kravien commune, Memot district, Tboung Khmum province. My father was named Ngil (deceased), and my mother was named Chhi, who passed away at the age of 103. I am the first child among three siblings, including two sisters. My husband was named Sen (deceased), and I had three daughters (all of whom are now deceased). Today, I live with my grandchild.

During my childhood, I did not receive an education because my parents did not allow me to go to school. In Kravien village, only boys went to school because the elders held traditional views, fearing that if girls learned how to read and write, they would secretly write love letters. I stayed home to help work the plantation, growing rice crops. Whenever we harvested the rice, my father would take it to be sold in Memot district. My father and I would travel by oxcart, taking an entire night to reach Memot district. After selling the rice, my father and I would travel back home.

On March 18, 1970, I heard the residents of Kravien village talking about protests breaking out in Memot district, but I did not see any villagers from Kravien go to participate. The people of Kravien village lived ordinary lives, engaging in trade and working their plantations to cultivate rice crops.

When the Americans dropped bombs on Kravien village, my family relocated to Trapeang Reang village in Memot district. When my family arrived in Trapeang Reang village, my father asked the locals for a piece of land to build a temporary hut for us to shelter in. My family worked for hire, planting rice for the residents of Trapeang Reang village.

By 1974, Trapeang Reang village began organizing into a low-level cooperative (sahakor). All residents were required to work communally, and the rice yields obtained had to be stored in a single collective granary. The rice rations were distributed according to the number of family members. As for food, I had enough to eat at that time.

In 1975, the Angkar (the Khmer Rouge organization) established cooperative groups in Trapeang Reang village. Following that, the Angkar assigned the people to work collectively and eat communally. I do not remember much else; I have forgotten it all.

Having lived through the Khmer Rouge era, I know for certain that it was an incredibly difficult regime to survive. Today, I am very happy that you children came to visit and ask about my health. In the past, I used to tell stories about the Khmer Rouge era to my grandchildren, but they did not really believe me. Now that I am getting much older, I have begun to lose my mind and suffer from a lot of memory loss, so I am unable to recount the stories and events I once experienced for you children to hear. (The grandmother’s granddaughter confirmed that she does suffer from severe memory loss).

By: Vy Sitha

ងិល ច្រាញ់៖ មានអារម្មណ៍សោកស្ដាយដែលមិនអាចរៀបរាប់ពីបទពិសោធន៍ជីវិតនៅក្នុងសម័យខ្មែរក្រហមបានដោយសារចាស់ជរាមានការភ្លេចភ្លាំងច្រើន

ងិល ច្រាញ់ ភេទស្រី អាយុ៩៦ឆ្នាំ មានទីកន្លែងកំណើតនៅភូមិក្រវៀន ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម។ បច្ចុប្បន្នខ្ញុំរស់នៅភូមិក្រវៀនធំ ឃុំជាំក្រវៀន ស្រុកមេមត់ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ។ ខ្ញុំមានឪពុកឈ្មោះ ងិល(ស្លាប់) និងម្ដាយឈ្មោះ ឆិ ស្លាប់នៅអាយុ១០៣ឆ្នាំ។ ខ្ញុំជាកូនទី១ ក្នុង ចំណោមកូន៣នាក់ មានស្រី២នាក់។ ខ្ញុំមានប្ដីឈ្មោះ សេន(ស្លាប់) និងកូនស្រី៣នាក់(ស្លាប់)។ សព្វថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនៅជាមួយចៅ។

កាលពីកុមារភាព ខ្ញុំមិនបានសិក្សារៀនសូត្រទេ ដោយសារឪពុកម្ដាយមិនអនុញ្ញាត។ នៅក្នុងភូមិក្រវៀនមានតែក្មេងប្រុសទេ ដែលបានទៅសាលា ព្រោះចាស់ៗតែងមានគំនិតបុរាណខ្លាច ក្មេងស្រីចេះអក្សរហើយលួចសរសេរសំបុត្រស្នេហា។ខ្ញុំនៅផ្ទះជួយធ្វើចំការដាំដំណាំស្រូវ។ នៅពេលទទួលផលស្រូវឪពុករបស់ខ្ញុំតែងយកទៅលក់នៅស្រុកមេមត់។ ខ្ញុំនិងឪពុកបានធ្វើដំណើរដោយរទេះ គោប្រើរយៈពេល១យប់ទើបទៅដល់ស្រុកមេមត់។ ក្រោយពេលលក់ស្រូវ រួចខ្ញុំនិងឪពុកបានធ្វើដំណើរ ត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ខ្ញុំបានឮប្រជាជននៅក្នុងភូមិក្រវៀននិយាយថាមានបាតុកម្ម នៅស្រុកមេមត់ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនឃើញមានប្រជាជនភូមិក្រវៀនទៅចូលរួមឡើយ។ ប្រជាជនភូមិក្រវៀនរស់នៅប្រកបមុខរបររកស៊ីលក់ដូរ និងធ្វើចំការដាំដំណាំស្រូវ។

ពេលអាមេរិកទម្លាក់គ្រាប់នៅក្នុងភូមិក្រវៀន គ្រួសារខ្ញុំបានប្ដូរទីលំនៅទៅភូមិត្រពាំងរាំង ស្រុកមេមត់។ ពេលគ្រួសារខ្ញុំធ្វើដំណើរទៅដល់ភូមិត្រពាំងរាំង ឪពុកខ្ញុំបានសុំដីអ្នកភូមិ ដើម្បីធ្វើខ្ទម សម្រាប់ស្នាក់មនៅ។ គ្រួសារខ្ញុំបានស៊ីឈ្នួលដាំស្រូវឱ្យអ្នកភូមិត្រពាំងរាំង។
លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ នៅក្នុងភូមិត្រពាំងរាំងបានរៀបចំជាសហករណ៍កម្រិតទាប ប្រជាជនទាំង អស់ត្រូវធ្វើការងាររួមគ្នា ហើយផលស្រូវដែលទទួលបានត្រូវយកមកទុកក្នុងជង្រុករួមមួយ។ ចំណែក របបស្រូវត្រូវចែកទៅតាមចំនួនសមាជិកគ្រួសារ។ រីឯអាហារហូបចុកវិញ ខ្ញុំបានហូបគ្រប់គ្រាន់។

នៅឆ្នាំ១៩៧៥ អង្គការបានបង្កើតក្រុមសហករណ៍នៅភូមិត្រពាំងរាំង។ បន្ទាប់មកអង្គការបាន ចាត់តាំងឱ្យប្រជាជនធ្វើការងាររួម និងហូបបាយរួម។ ខ្ញុំមិនសូវចាំទេភ្លេចអស់ហើយ ។

ក្រោយពីបានឆ្លងកាត់សម័យខ្មែរក្រហម ខ្ញុំដឹងច្បាស់ថារបបនោះពិតជាពិបាករស់នៅខ្លាំង ណាស់។ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំសប្បាយចិត្តណាស់ដែលក្មួយៗបានមកលេង និងសួរសុខទុក្ខពីសុខភាពរបស់ខ្ញុំ។ ពីមុន ខ្ញុំធ្លាប់ប្រាប់រឿងសម័យខ្មែរក្រហមទៅចៅៗដែរ តែចៅមិនសូវជឿទេ។ ដល់ឥឡូវវ័យកាន់តែចាស់ ចាប់ផ្ដើមវង្វេងវង្វាន់ និងភ្លេចភ្លាំងច្រើនទៅហើយ ទើបមិនអាចនិយាយរៀបរាប់ពីរឿងរ៉ាវដែលធ្លាប់ជួបប្រទះឱ្យក្មួយៗស្ដាប់បាន។ (ចៅស្រីរបស់លោកយាយបានបញ្ជាក់ថាលោកយាយភ្លេចភ្លាំងច្រើន)
ដោយៈ វី ស៊ីថា

https://photos.app.goo.gl/yzCaup9Li13azgLv6