Stung Treng Documentation Center: An Intergenerational Dialogue with Grandmother Teav Phey

កិច្ចសន្ទនាអន្តរជំនាន់ជាមួយលោកយាយ ទៀវ ផៃ
នៅក្រោមម្លប់អគារមរតកសង្គមរាស្រ្តនិយម សម្ដេចឪ សម្ដេម៉ែ ដ៏កក់ក្តៅក្នុងភូមិអូរស្វាយ ឃុំអូរស្វាយ ស្រុកបុរីអូរស្វាយសែនជ័យ ខេត្តស្ទឹងត្រែង វង់សន្ទនាមួយរវាងមនុស្សពីរជំនាន់បានកើតឡើងយ៉ាងរស់រវើក។ កែវភ្នែកថ្លាយង់របស់ក្រុមកុមារក្នុងភូមិ បានសម្លឹងមើលទៅស្ត្រីចំណាស់ម្នាក់ដែលពោរពេញដោយស្នាមញញឹមមេត្តាធម៌ ប៉ុន្តែបង្កប់នូវភាពរឹងមាំដែលឆ្លងកាត់ព្យុះភ្លៀងច្រើនជំនាន់។ គឺ លោកយាយ ទៀវ ផៃ បច្ចុប្បន្នមានអាយុ ៦៤ ឆ្នាំ ដែលបានបើកបេះដូងរៀបរាប់ពីដំណើរជីវិតពិតដ៏ជូរចត់ និងការតស៊ូជំនះគ្រប់ឧបសគ្គឱ្យកូនចៅជំនាន់ក្រោយបានស្តាប់។

លោកយាយ ទៀវ ផៃ កើតក្នុងគ្រួសារកសិករមួយដែលមានឪពុកឈ្មោះ ទៀវ សុខ និងម្ដាយឈ្មោះ មែន ភួង ដោយមានបងប្អូនបង្កើតចំនួន ៥ នាក់ (ស្រី ៣ ប្រុស ២ រួមមាន៖ បងស្រីទី១ ទៀវ ឆាំង, បងប្រុសទី២ ទៀវ ឆុន, បងស្រីទី៣ ទៀវ ផង, បងប្រុសទី៤ ទៀវ ឈុំ និងរូបលោកយាយជាកូនពៅក្នុងគ្រួសារ)។ ដើមឡើយ គ្រួសារលោកយាយរស់នៅឯខេត្តស្វាយរៀង។ លុះដល់ឆ្នាំ ១៩៦៧ ក្នុងវ័យទើបតែ ១១ ឆ្នាំ លោកយាយនិងក្រុមគ្រួសារបានធ្វើដំណើរមកកាន់ទឹកដី បុរីអូរស្វាយ តាមការអំពាវនាវរបស់ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ក្រោមផែនការអភិវឌ្ឍន៍រយៈពេល ៥ ឆ្នាំ (១៩៦៤-១៩៦៨)។ «ពេលយាយមកដល់អូរស្វាយដំបូង មានសាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ វត្ត និងផ្សាររួចជាស្រេច។ សម្ដេចតាបានចែកដីភូមិឱ្យមួយគ្រួសារទំហំ ៤០ ម៉ែត្រ គុណនឹង ៥០ ម៉ែត្រ ព្រមទាំងផ្ទះមួយខ្នងស្អាតបាត។ យាយនៅចាំបានថាសម្ដេចតាបានយាងតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រមកសម្ពោធបុរីអូរស្វាយផ្ទាល់។ ព្រលានឧទ្ធម្ភាគចក្រកាលណោះនៅជាប់មាត់ទន្លេ (តែសព្វថ្ងៃបានបាក់ច្រាំងចូលទឹកបាត់ទៅហើយ)។ ព្រះអង្គបានចែកក្រណាត់សង្គមរាស្ត្រនិយម ២ ម៉ែត្រដល់កូនចៅគ្រប់ៗគ្នា ទាំងក្មេងទាំងចាស់»។ ទោះបីជាការចាប់ផ្តើមជីវិតថ្មីមានសង្ឃឹម ប៉ុន្តែជំងឺគ្រុនចាញ់នាសម័យនោះ បានឆក់យកជីវិតអ្នកភូមិអស់ជាច្រើននាក់យ៉ាងច្រើន។

ចូលដល់ដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ (លន់ នល់) ភ្លើងសង្គ្រាមបានរាលដាលពាសពេញ។ លោកយាយបានរៀបរាប់ថា សំឡេងគ្រហឹមនៃយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកបានក្លាយជាសុបិនអាក្រក់ប្រចាំថ្ងៃ។ ពេលខ្លះកំពុងជម្រះស្មៅស្រូវ ឬស្មៅពោតក្នុងចម្ការ ឮតែសំឡេងយន្តហោះកាត់ពីលើក្បាលភ្លាម គឺត្រូវទម្លាក់ស្មៅចោល លូនចូលក្នុងគុម្ពព្រៃ រួចរត់ប្រាសអាយូសចូលលេណដ្ឋាន ដើម្បីគេចពីគ្រាប់។

រឿងរ៉ាវកាន់តែឈានចូលដល់ភាពខ្មៅងងឹតបំផុត នៅពេលរបបខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់។ គ្រានោះ ការចាយលុយកាក់ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលទាំងស្រុង ប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យធ្វើស្រែបំបះដៃ រួចឈានទៅការរស់នៅ និងហូបបាយរួមជាសមូហភាព ដែលក្នុងរដូវប្រមូលផលទើបបានហូបបាយអង្ករសុទ្ធ លុះដល់រដូវវស្សាធ្លាក់ភ្លៀង ត្រូវបង្ខំចិត្តហូបបាយលាយគល់ចេក និងមើមដំឡូងក្ដួចដើម្បីចម្អែតក្រពះទាំងវេទនា។ មិនយូរប៉ុន្មាន អ្នកភូមិអូរស្វាយទាំងអស់ត្រូវបានជម្លៀសបែកខ្ញែកគ្នា អ្នកខ្លះទៅភូមិញើន ខ្លះទៅស្រុកសៀមប៉ាង និងភូមិស្ដៅ ចំណែកលោកយាយត្រូវបានចល័តទៅកាន់ភូមិសាមខួយ ដោយត្រូវបង្ខំឱ្យធ្វើពលកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជាការលើកទំនប់ស្រែស្វាយ និងទំនប់កង់ម្ភៃដ៏ធំល្វឹងល្វើយ។ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ លោកយាយត្រូវចុះធ្វើការតាំងពីម៉ោង ៤ ទៀបភ្លឺរហូតដល់ម៉ោង ៩ ព្រឹក ទើបបានសម្រាកបន្តិច រួចម៉ោង ១ ថ្ងៃត្រង់ត្រូវចុះធ្វើការវិញរហូតដល់ម៉ោង ៦ ល្ងាច ហើយពេលទទួលទានបាយរួច ម៉ោង ៧ យប់ត្រូវចុះលើកទំនប់ម្តងទៀតរហូតដល់ម៉ោង ៩ យប់ទើបបានសម្រាក។ នៅក្នុងកងពលកម្ម គេបែងចែកជាក្រុមតូចៗយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ដោយក្នុងមួយកងមាន ៣០ នាក់ មានមេក្រុមក្ដាប់ ១០ នាក់ និងមេពួកក្ដាប់ ៣ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យសូម្បីតែការសុំទៅបន្ទោបង់យូរបន្តិច ក៏ត្រូវគេដឹង និងយកមកប្រជុំរិះគន់ស្តីបន្ទោសរាល់ល្ងាចឥតស្រាកស្រាន្តឡើយ។ ចំណែកឯកុមារតូចៗវិញ ត្រូវអង្គការយកទៅដាក់ឱ្យរស់នៅដាច់ដោយឡែកក្នុងមន្ទីរកុមារ ដោយត្រូវធ្វើការងារធ្ងន់ៗដូចជា កាប់ដីដំបូក កាប់ទន្ទ្រានខេត្ត និងដើរកើបលាមកគោក្របីយកមកធ្វើជីដាក់ស្រូវ ហើយក្នុងមួយថ្ងៃៗ កុមារមានពេលរៀនអក្សរបានត្រឹមតែមួយម៉ោងប៉ុណ្ណោះនៅពេលថ្ងៃត្រង់ មុននឹងត្រូវត្រឡប់ទៅបន្តធ្វើការងារទាំងនោះវិញដដែល។

ក្រោយថ្ងៃរំដោះ ៧ មករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ គ្រួសារលោកយាយត្រូវបានកងទ័ពខ្មែរក្រហមជម្លៀសកាត់ទន្លេមេគង្គទៅស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់ ធ្វើដំណើរដោយថ្មើរជើងកាត់ព្រៃព្រឹក្សា ឆ្លងកាត់សំអាង ឆ្វាំង រហូតដល់ស្រុកជ័យសែន ខេត្តព្រះវិហារ។ លុះកងទ័ពរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា និងកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាមបានវាយរំដោះរួច ពួកគាត់បានធ្វើដំណើរដោយថ្មើរជើងរាប់ខែកាត់ព្រៃជ្រៅឮសូរសំឡេងដំរីបក់ស្លឹកត្រចៀក ដោយដុតចន្លុះ និងកង់ឡានបំភ្លឺផ្លូវពេលយប់ ឆ្លងកាត់ម៉ន និងស្រែខ្មោច ទម្រាំត្រឡប់មកដល់ខេត្តស្ទឹងត្រែងវិញ។ ទោះបីរួចរស់ពីសេចក្ដីស្លាប់ តែការឈឺចាប់មិនទាន់រសាយឡើយ ព្រោះក្រោយមក បងប្រុសរបស់លោកយាយដែលភៀសខ្លួនទៅជំរុំសាយធូ ព្រំដែនថៃ ត្រូវបានខ្មែរក្រហមលបបាញ់សម្លាប់យ៉ាងសង្វេគ។

ក្រោយពេលប្រមូលផលស្រូវនៅសាមខួយរួចរាល់ លោកយាយនិងគ្រួសារបានសម្រេចចិត្តវិលត្រឡប់មកកាន់ បុរីអូរស្វាយ វិញ។ ពេលនោះ ភូមិឋានស្ងាត់ជ្រងំ ប្រែក្លាយជាព្រៃព្រោះគ្មានមនុស្សនៅ។ ប៉ុន្តែដោយទឹកចិត្តស្រឡាញ់ទឹកដីកំណើត លោកយាយបានកាប់ឆ្ការព្រៃ និងចាប់ផ្ដើមជីវិតសារជាថ្មីនៅលើក្បាលដីដែលសម្ដេចតាធ្លាប់បានប្រទានកាលពីមុន។ បច្ចុប្បន្ន លោកយាយ ទៀវ ផៃ មានសុភមង្គលជាមួយស្វាមី គឺលោកតា សើង សាវ៉ាង និងកូនៗចំនួន ៣ នាក់ (ស្រី ២ ប្រុស ១) ដោយរស់នៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រនេះរហូតមក។

រឿងរ៉ាវជីវិតពិតដែលស្តាប់ទៅហាក់ដូចជារឿងព្រេងនិទាន បានធ្វើឱ្យក្រុមកុមារដែលកំពុងអង្គុយស្ដាប់ស្ងាត់ទ្រឹងដោយក្ដីរំជួលចិត្ត៖
កុមារី គង់ សេងអ៊ីង បានលើកដៃហើយសម្តែងអារម្មណ៍ទាំងក្តុកក្តួលថា៖
«លោកយាយពិតជាឆ្លងកាត់ការលំបាកខ្លាំងណាស់! ជីវិតលោកយាយត្រូវជួបឧបសគ្គរាប់មិនអស់។ បើសម្រាប់ចៅៗជំនាន់នេះវិញ ប្រហែលជាមិនអាចរឹងមាំ និងតស៊ូបានដូចលោកយាយឡើយ»។

កុមារា ម៉ុយ វុត្ថា បានបន្តដោយទឹកមុខពោរពេញដោយក្តីកោតសរសើរថា៖
«ពេលបានស្ដាប់លោកយាយរៀបរាប់មក ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថាមោទនភាពខ្លាំងណាស់ចំពោះលោកយាយ។ លោកយាយជាមនុស្សដ៏អស្ចារ្យ ដែលបានតស៊ូតាំងពីមកកាប់ឆ្ការព្រៃរស់នៅលើដីអូរស្វាយដំបូង ឆ្លងកាត់សម័យគ្រាប់បែកធ្លាក់ពីលើមេឃ និងអាចឆ្លងផុតរបបខ្មែរក្រហម និងអាចនិយាយរឿងទាំងនេះឲ្យចៅៗស្ដាប់បានយ៉ាងក្បោះក្បាយ»។
កិច្ចសន្ទនាអន្តរជំនាន់លើទឹកដីបុរីអូរស្វាយនេះ គឺជាកញ្ចក់ឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីតម្លៃមិនអាចកាត់ថ្លៃបាននៃ «សន្តិភាព»។ ភាពអង់អាច និងការតស៊ូរបស់លោកយាយ ទៀវ ផៃ មិនត្រឹមតែជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្ររស់សម្រាប់កុមារនៅក្នុងភូមិប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាការដាស់តឿនដល់យុវជនជំនាន់ក្រោយគ្រប់រូប ឱ្យចេះស្រឡាញ់ ការពារសន្តិភាព និងដឹងគុណចំពោះការលះបង់របស់លោកយាយលោកតា ដែលបានឆ្លងកាត់មហាសោកនាដកម្ម ដើម្បីបន្សល់ទុកនូវដំបូលដ៏សុខសាន្តដល់យើងទាំងអស់គ្នានៅថ្ងៃនេះ។

An Intergenerational Dialogue with Grandmother Teav Phey
Under the warm shade of the Sangkum Reastr Niyum King Father–Queen Mother Heritage Building (Borei O’Svay–Sen Chey) in O’ Svay Village, O’ Svay Commune, Borei O’ Svay Sen Chey District, Stung Treng Province, a lively conversation between two generations took place. The bright, clear eyes of the local village children looked toward an elderly woman filled with a compassionate smile, yet embodying a deep resilience shaped by weathering many storms of life. She is Grandmother Teav Phey, currently 64 years old, who opened her heart to recount her bitter, true life journey and her perseverance in overcoming every obstacle for the younger generation to hear.

Grandmother Teav Phey was born into a farming family; her father was named Teav Sok and her mother was named Men Phuong, with a total of 5 siblings (3 girls and 2 boys, including: first sister Teav Chhang, second brother Teav Chhon, third sister Teav Phong, fourth brother Teav Chhum, and grandmother herself as the youngest child in the family). Originally, her family lived in Svay Rieng Province. Then in 1967, at the tender age of just 11, grandmother and her family journeyed to the land of Borei Ou Svay following the appeal of His Majesty King Norodom Sihanouk (the King Father in the Royal Urn / Preah Borom Ratanakod) under the 5-Year Development Plan (1964–1968). “When I first arrived in Ou Svay, there were already schools, a hospital, a pagoda, and a market. The King Father distributed residential land to each family measuring 40 meters by 50 meters, along with a neat, well-built house. I still remember the King Father arriving by helicopter to inaugurate Borei Ou Svay in person. The helicopter airfield back then was situated right along the riverbank (though today the bank has collapsed into the water and disappeared). His Majesty handed out 2 meters of Sangkum Reastr Niyum fabric to all his children and grandchildren, both young and old alike.” Although the beginning of this new life held hope, malaria during that era claimed the lives of a great many villagers.

Entering the early 1970s, during the Khmer Republic (Lon Nol) era, the flames of war spread everywhere. Grandmother recounted that the roaring sound of American bombing airplanes became a daily nightmare. Sometimes, while weeding the paddy fields or clearing corn grass in the farmland, the moment the sound of airplanes flying overhead was heard, they had to drop the weeds, crawl into the brush, and run for their lives into trenches to escape the bombardment.

Events took an even darker turn when the Khmer Rouge regime arrived. During that period, the use of currency was completely abolished; all citizens were forced into manual farming (stretching hands to work) and progressively into communal living and communal dining, where pure rice could only be eaten during the harvest season, whereas when the rainy planting season arrived, they were forced to eat rice mixed with banana stalks and poisonous wild yam (kdoech) tubers just to fill their stomachs in sheer misery. Before long, all the villagers of Ou Svay were evacuated and scattered; some to Nheun Village, some to Siem Pang District and Sdao Village, while grandmother was mobilized to Samkhuoy Village, being forced to perform grueling hard labor such as building the massive, sprawling Sre Svay Dam and Kong Mpeiy Dam (Dam 20). Every single day, grandmother had to begin work from 4:00 AM until 9:00 AM before receiving a brief rest, then at 1:00 PM had to go back to work until 6:00 PM, and after having dinner, had to go back down to build the dam again at 7:00 PM until 9:00 PM before finally being allowed to rest. Within the labor units, they were strictly divided into small groups: 30 people per unit, with a group leader overseeing 10 people, and a squad leader overseeing 3 people, ensuring that even asking to go relieve oneself for slightly too long would be noticed and brought up in lifestyle criticism meetings every single evening without respite. As for the small children, Angkar separated them into children’s centers, forcing them to perform arduous tasks such as breaking termite mounds, clearing brush (tontrean khet), and gathering cow and buffalo dung to make organic fertilizer for the paddy fields; and each day, the children had only a single hour at midday to learn how to read and write before being sent straight back to those same labors.

After the January 7, 1979 Liberation Day, grandmother’s family was evacuated by retreating Khmer Rouge forces across the Mekong River to Thala Barivat District, traveling on foot through dense jungles, traversing Sam’ang and Chhvang, all the way to Chey Saen District in Preah Vihear Province. Once the Kampuchean United Front for National Salvation and Vietnamese volunteer forces successfully liberated the area, they marched on foot for months through the deep jungle—hearing the sound of wild elephants flapping their ears—burning torches and car tires to illuminate their path by night, passing through Morn and Sre Kmoch before finally making it back to Stung Treng Province. Even though they had survived death, the sorrow had not yet faded, for later on, grandmother’s brother, who had fled to live in the Site 2 camp along the Thai border, was tragically ambushed and shot dead by remnants of the Khmer Rouge.

After finishing the harvest in Samkhuoy, grandmother and her family decided to return to Borei Ou Svay. At that time, the settlement was desolate and overgrown into forest because no one lived there. But out of love for their home soil, grandmother cleared the brush and began life anew on the very plot of land that the King Father had once granted. Today, Grandmother Teav Phey lives happily alongside her husband, Grandfather Seung Savang, and their 3 children (2 daughters and 1 son), continuing to reside on this historic land to this day.

This real-life story, which sounded like a timeless legend, left the children sitting and listening in stunned, emotional silence:
Young girl Kong Seng-ing raised her hand and expressed with deep emotion:
“Grandmother, you have truly been through so much hardship! You encountered countless obstacles throughout your life. For our generation of grandchildren, we could probably never be as strong and resilient as you.”

Young boy Moy Vutha followed with a look full of admiration:
“Listening to your story, I feel immense pride in you, Grandmother. You are an incredible person who persevered from the days of clearing the wild forest to settle in Ou Svay, lived through the era of bombs falling from the sky, survived the Khmer Rouge regime, and can still recount all these stories so clearly and vividly for us grandchildren to hear.”

This intergenerational dialogue on the soil of Borei Ou Svay stands as an irreplaceable mirror reflecting the priceless value of “Peace”. The bravery and perseverance of Grandmother Teav Phey are not only a living history lesson for the village children, but also a poignant reminder to all youth of future generations to cherish and protect peace, and to remain grateful for the sacrifices of our elders who endured monumental tragedies to pass down a safe and peaceful roof over our heads today.

Stung Treng Documentation Center: An Intergenerational Dialogue with Grandmother Teav Phey
October 01, 2026
Text by Sreng Lyda and Photo by Hor Lynith
Documentation Center of Cambodia Archives

https://photos.app.goo.gl/N1pe6bdCW95Yo2ub7