[សប្តាហ៍ទី៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦]
អត្ថបទខាងក្រោម ជាសំណេររបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជា បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងនោះបានជួបសម្ភាស និងសំណេះសំណាលជាមួយអ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហមដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិឃុំរបស់ខ្លួន។ ស្នាដៃទាំងនេះ គឺជាលទ្ធផលសកម្មភាពមួយនៃគម្រោងស្តីពី ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម។ រាល់អត្ថបទខាងក្រោម ចម្លងចេញពីកម្រងសំណួរដោយ ថុន ស្រីពេជ្រ, ជឹម សុខគា និង ធឹប ស្រីនិច្ច និងស្ថិតក្រោមការកែសម្រួលអក្ខរាវិរុទ្ធ និងឃ្លោងឃ្លារដោយ ដារ៉ារដ្ឋ មេត្តា និង ផេង ពង្សរ៉ាស៊ី។ បន្ទាប់មកអត្ថបទទាំងនេះត្រូវបានចុះផ្សាយជារៀងរាល់ថ្ងៃនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុក របស់មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា មានឈ្មោះ ជាភាសា អង់គ្លេស Genocide Education in cambodia ។
These articles were authored by Cambodian youth volunteers following interviews with Khmer Rouge survivors in their local communities. This initiative is a result of the “Promoting Democracy and Good Governance Through Youth Leadership in Volunteer Civil Action” project. Originally compiled from questionnaires by Thon Sreypich, Chhim Sokkea, and Thib Srey Nich, these works were edited for clarity and mechanics by Dararoth Meta and Pheng Pong-Rasy. Afterward these articles were published daily on the Facebook page of the Documentation Center of Cambodia, under the English name Genocide Education in Cambodia.
[ENGLISH BELOW]
សូ សាម៉ាន៖ ខ្មែរក្រហមយកឪពុកខ្ញុំទៅ «រៀនសូត្រ» តែការពិតគឺយកទៅសម្លាប់
ខ្ញុំឈ្មោះ សូ សាម៉ាន អាយុ ៦៦ឆ្នាំ រស់នៅភូមិឡឥដ្ឋ ឃុំក្រញូង ស្រុកកំចាយមារ ខេត្តព្រៃវែង។ ខ្ញុំពុំដែលរៀបការមានគ្រួសារទេ ហើយបច្ចុប្បន្នប្រកបរបរជាកសិករ។ តាំងពីមុនរបបខ្មែរក្រហម ខ្ញុំក៏ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការដែរ ប៉ុន្តែចូលដល់សម័យខ្មែរក្រហម អង្គការបានចាត់តាំងខ្ញុំឱ្យទៅធ្វើការនៅក្នុងកង ចល័ត។
រឿងរ៉ាវដែលខ្ញុំចងចាំមិនអាចបំភ្លេចបានមួយជីវិត គឺការដែលខ្មែរក្រហមមកចាប់ខ្លួនឪពុកខ្ញុំនៅចំពោះមុខ រួចយកទៅសម្លាប់ចោលនៅក្នុងព្រៃខាងកើតផ្ទះ។ ខ្ញុំនៅចាំបានថា នាថ្ងៃកើតហេតុនោះ ពេលដែលខ្ញុំត្រឡប់ពីធ្វើការកងចល័តវិញ ចំពេលកំពុងសម្រាកហូបបាយនៅរោងបាយរួម ទួលឡត្បូង ស្រាប់តែមានប្រធានសហករណ៍ម្នាក់បានមកហៅឪពុកខ្ញុំចេញទៅ។ ពួកគេមិនបានប្រាប់ពីមូលហេតុឡើយ គ្រាន់តែប្រាប់ថា «យកទៅរៀនសូត្រ»។
គ្រានោះ ឪពុកខ្ញុំមានការភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង ហើយលោកបានព្យាយាមរត់ចូលព្រៃដើម្បីគេចខ្លួន ប៉ុន្តែត្រូវពួកខ្មែរក្រហមដេញចាប់បានមកវិញ រួចចងគាត់រុញឡើងឡាន ដឹកសំដៅទៅទិសខាងកើត។ បន្តិចក្រោយមក ខ្ញុំក៏បានឮស្នូរគ្រាប់កាំភ្លើងផ្ទុះឡើងពីទិសនោះ។ ខ្ញុំដឹងច្បាស់ក្នុងចិត្តថា ពួកគេបានសម្លាប់ឪពុកខ្ញុំបាត់ទៅហើយ។ អ្នកដែលបញ្ជា និងជាអ្នកចុចឈ្មោះយកឪពុកខ្ញុំទៅសម្លាប់ គឺជាប្រធានសហករណ៍ថ្មីប្រចាំតំបន់ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនស្គាល់ឈ្មោះគាត់ឡើយ។
រាល់ពេលនឹកឃើញរឿងរ៉ាវទាំងនេះម្តងៗ ខ្ញុំតែងមានអារម្មណ៍ខឹងសម្បារ និងគុំកួនជានិច្ច ទោះបីជាខ្ញុំមិនដែលយល់សប្តិអាក្រក់ពីវាទាល់តែសោះក៏ដោយ។ ខ្ញុំពិតជាចង់ឱ្យក្មេងៗជំនាន់ក្រោយបានដឹង និងចងចាំពីរឿងរ៉ាវដ៏ឈឺចាប់ ដែលបានកើតឡើងក្នុងសម័យ ប៉ុល ពត នេះ។
សព្វថ្ងៃ ខ្ញុំមានជំងឺលើសឈាម និងជំងឺក្រពះពោះវៀន ដែលខ្ញុំយល់ថាជំងឺទាំងនេះបណ្តាលមកពីខ្ញុំមានវ័យកាន់តែចាស់ និងការខ្វះខាតអាហារូបត្ថម្ភកាលពីអតីតកាល។ កន្លងមក ខ្ញុំតែងតែព្យាបាលជំងឺទាំងនេះដោយប្រើប្រាស់ទាំងថ្នាំពេទ្យ និងថ្នាំបុរាណខ្មែរ។
ដោយឡែកចំពោះស្ថានភាពបច្ចុប្បន្នវិញ ខ្ញុំមិនមានកូនចៅទៅបម្រើក្នុងជួរកងទ័ពឡើយ។ តាមរយៈការតាមដានព័ត៌មានលើបណ្តាញសង្គមក្នុងទូរសព្ទដៃ ខ្ញុំបានដឹងអំពីការបិទច្រកព្រំដែនពីសំណាក់យោធាថៃ ដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យពលរដ្ឋខ្មែរចូលទៅកាន់ប្រទេសថៃ។ ខ្ញុំក៏បានដឹងបន្ថែមពីការបញ្ជូនកងទ័ពខ្មែរចំនួន២នាក់ត្រឡប់មកវិញ ដែលក្នុងនោះមានម្នាក់បានធ្លាក់ខ្លួនពិការដើរមិនរួច។
សម្ភាស និងសង្ខេបដោយ ញឿន ឡាលីម ជាយុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជាមកពីខេត្តព្រៃវែង ក្នុងគម្រោង «ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម» នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា។ ទីតាំងសម្ភាស៖ ភូមិឡឥដ្ឋ ឃុំក្រញូង ស្រុកកំចាយមារ ខេត្តព្រៃវែង។ ថ្ងៃសម្ភាស៖ ១០ តុលា ២០២៥។
So Saman: The Khmer Rouge took my father to “study”, but in reality they took him to kill him.
My name is So Saman. I am 66 years old, living in La Edth village, Krangoung commune, Kamchay Mear district, Prey Veng province. I have never been married, and I currently work as a farmer. Even before the Khmer Rouge regime, I was a farmer, but during the Khmer Rouge era, the Angkar assigned me to work in a mobile unit.
The memory that I will never forget for the rest of my life is when the Khmer Rouge arrested my father right in front of me and took him to be killed in the forest east of the eating hall. I remember that on the day of the incident, when I returned from working in the mobile unit, just as we were resting and eating at the communal dining hall in Tuol La Tboung, a cooperative chief suddenly came and called my father away. They did not give me any reason; they simply said they were “taking him to study” [to be re-educated].
At that time, my father was terrified and tried to run into the forest to escape, but the Khmer Rouge chased him down, tied him up, pushed him into a truck, and drove off toward the east. A little while later, I heard gunshots coming from that direction. I knew exactly that they had killed my father. The person who ordered and singled out my father to be killed was the new cooperative chief for that area, but I do not know his name.
Whenever I recall these events, I always feel angry and hold a deep grudge, even though I have never had nightmares about it. I truly want the younger generation to know and remember the painful events that happened during the Pol Pot era.
Today, I suffer from high blood pressure and gastrointestinal issues, which I believe are caused by my aging and the malnutrition I experienced in the past. I have been treating these illnesses using both modern medicine and traditional Khmer medicine.
Separately, regarding the current situation, I do not have any children or relatives serving in the military. Through following the news on social media on my mobile phone, I learned about the Thai military closing the border and not allowing Cambodian citizens to enter Thailand. I also learned about the return of two Cambodian soldiers, one of whom has become disabled and is unable to walk.
[ENGLISH BELOW]
វិប្បដិសារីនៃភាពក្មេងខ្ចី៖
សំរិទ្ធ ប៊ុនលី៖ ចម្លើយមួយឃ្លាដែលឆក់យកជីវិតបងប្រុសក្នុងរបបខ្មែរក្រហម
ខ្ញុំបាទឈ្មោះ សំរិទ្ធ ប៊ុនលី អាយុ៥៦ឆ្នាំ បច្ចុប្បន្នរស់នៅភូមិ៣ សង្កាត់៤ ក្រុងព្រះសីហនុ ខេត្ដព្រះសីហនុ។ ខ្ញុំជាជនពិការដៃម្ខាង និងមានមុខរបរជាគ្រូបង្រៀន។ ភរិយារបស់ខ្ញុំឈ្មោះ យស វណ្ដា អាយុ៥២ឆ្នាំ ក៏ជាគ្រូបង្រៀនដូចគ្នា។ យើងមានកូនចំនួន ៣នាក់ (ស្រី ២នាក់ និងប្រុស ១នាក់) ដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងស្ថិតក្នុងវ័យសិក្សានៅឡើយ។
មុនរបបខ្មែរក្រហម ខ្ញុំនៅជាសិស្សសាលានៅឡើយ ប៉ុន្តែនៅពេលរបបនេះចូលមកដល់ ខ្ញុំត្រូវបានគេចាត់តាំងឱ្យចូលក្នុងកងកុមារ។ ទោះបីជាកាលណោះខ្ញុំនៅក្មេងខ្ចីក្ដី ក៏ខ្ញុំនៅតែចងចាំមិនភ្លេចនូវរឿងរ៉ាវដ៏ឈឺចាប់ ដែលពួកខ្មែរក្រហមបានបញ្ឆោតឱ្យខ្ញុំរាយការណ៍ពីបងប្រុសខ្លួនឯង ដើម្បីយកគាត់ទៅសម្លាប់ចោល។ នៅក្នុងរបបនោះ បងប្រុសខ្ញុំមានតួនាទីជាជាងកាត់សក់ ហើយតែងតែរងការសង្ស័យ និងតាមដានពីសំណាក់ពួកខ្មែរក្រហមជានិច្ច។ ថ្ងៃមួយ ពួកគេបានមកសួរខ្ញុំថា៖ «តើបងឯងធ្លាប់ធ្វើការនៅកងទ័ពអាកាសឬអី?»។ ដោយភាពក្មេងខ្ចី និងមិនយល់ការណ៍ ខ្ញុំក៏បានឆ្លើយតបទៅវិញតាមត្រង់ថា៖ «បាទ»។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកគេបាននាំខ្លួនបងប្រុសខ្ញុំទៅបាត់រហូត លែងឃើញត្រឡប់មកវិញ។
ចំពោះការងារប្រចាំថ្ងៃវិញ ខ្ញុំត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមបង្ខំឱ្យធ្វើការងារហួសកម្លាំងជាច្រើន ដូចជា៖ កាប់ទន្ទ្រានព្រៃ កើបលាមកគោ កាប់ដី ជីកប្រឡាយ ដេញកណ្ដុរកុំឱ្យស៊ីស្រូវ និងការងារផ្សេងៗទៀតតាមតែអង្គការចាត់តាំង។ ជួនកាល ពួកគេថែមទាំងបង្ខំខ្ញុំឱ្យជីកប្រឡាយនៅពេលយប់អធ្រាត្រទៀតផង។ ខ្ញុំត្រូវរស់នៅបែកពីឪពុកម្ដាយ ដោយសារអង្គការបានបំបែកខ្ញុំឱ្យទៅរស់នៅក្នុងកងកុមារ ហើយយូរៗទើបមានឱកាសបានជួបពួកគាត់ម្ដង។ ចំណែកបងៗរបស់ខ្ញុំ ក៏ត្រូវបានគេបំបែកឱ្យទៅនៅតាមអង្គភាពផ្សេងៗគ្នាដែរ។ របបអាហារប្រចាំថ្ងៃ គឺមានតែបបររាវប៉ុណ្ណោះ មិនដែលស្គាល់ជាតិបាយឡើយ។ ខ្ញុំចាំបានថា នៅថ្ងៃមួយក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ ម្ដាយខ្ញុំបានលួចយកបាយបន្តិចបន្តួចមកឱ្យខ្ញុំ។ ពេលនោះ ខ្ញុំហូបទៅមានអារម្មណ៍ថា វាជាបាយដែលឆ្ងាញ់បំផុតក្នុងជីវិត។
រាល់ពេលនឹកឃើញដល់បទពិសោធន៍ដ៏ជូរចត់ទាំងនេះម្ដងៗ ខ្ញុំតែងតែមានអារម្មណ៍ខឹងសម្បា និងស្អប់របបខ្មែរក្រហមជាទីបំផុត។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី ខ្ញុំពិតជាចង់ឱ្យយុវជនជំនាន់ក្រោយបានដឹង និងចងចាំអំពីប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ខ្មៅងងឹតមួយនេះ។ សព្វថ្ងៃ ខ្ញុំកំពុងប្រឈមនឹងជំងឺលើសឈាម ដែលខ្ញុំយល់ថាអាចបណ្ដាលមកពីកត្តាវ័យចំណាស់ និងការប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តតាំងពីអតីតកាល។ បច្ចុប្បន្ន ខ្ញុំកំពុងទទួលការពិគ្រោះ និងព្យាបាលជំងឺនេះយ៉ាងត្រឹមត្រូវជាមួយគ្រូពេទ្យ។
បើបែរមកមើលស្ថានភាពរស់នៅបច្ចុប្បន្នវិញ ភូមិឃុំរបស់ខ្ញុំមានការអភិវឌ្ឍគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយមានទាំងមន្ទីរពេទ្យ ផ្សារ ផ្លូវថ្នល់ និងវត្ដអារាម ដែលផ្ដល់នូវភាពងាយស្រួលគ្រប់គ្រាន់ ថ្វីត្បិតតែខ្ញុំមិនសូវដឹងច្បាស់ពីប្រវត្តិសាស្រ្តទូទៅរបស់ភូមិឃុំនេះក៏ដោយ។ ដោយឡែក ពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថានការណ៍សង្គម ទោះបីជាខ្ញុំពុំមានកូនចៅបម្រើការក្នុងជួរកងទ័ពក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែខ្ញុំតែងតែតាមដានព័ត៌មានតាមរយៈទូរទស្សន៍ជាតិ និងបណ្ដាញសង្គម។ ខ្ញុំបានដឹងអំពីព្រឹត្តិការណ៍បិទច្រកទ្វារព្រំដែនពីសំណាក់យោធាថៃ ការដកមន្រ្តីទូត និងជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែន។ ខ្ញុំក៏បានដឹងផងដែរថា ភាគីថៃបានបញ្ជូនកងទ័ពកម្ពុជាត្រឡប់មកវិញជាបណ្ដើរៗ ដោយដំបូងឡើយបញ្ជូនមកតែ២នាក់ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចំណោមកងទ័ពយើង២០នាក់ដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ ជម្លោះទឹកដី និងការប្រយុទ្ធគ្នាទាំងនេះ ពិតជាបានជះឥទ្ធិពល និងប៉ះពាល់ដល់អារម្មណ៍ផ្លូវចិត្តរបស់ខ្ញុំយ៉ាងខ្លាំង។
សម្ភាស និងសរសេរដោយ រ៉េន រីន យុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជាមកពីខេត្តព្រៃវែង ក្នុងគម្រោងស្តីពី «ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា។ ធ្វើសម្ភាសនៅភូមិ៣ សង្កាត់៤ ក្រុងព្រះសីហនុ ខេត្ដព្រះសីហនុ នៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។
Samrith Bunly: A Single Answer That Took My Brother’s Life During the Khmer Rouge Regime
My name is Samrith Bunly. I am 56 years old and currently live in Village 3, Sangkat 4, in Sihanoukville City. I am a teacher, and though I have a physical disability, having lost an arm, I remain dedicated to my profession. My wife, Yos Wanda, is 52 and also works as a teacher. Together, we are raising three children, two girls and a boy, who are currently in school.
Before the Khmer Rouge regime took power, I was just a student. When they arrived, I was reassigned to a children’s labor unit. Even though I was young at the time, the memories are still painful, especially how the Khmer Rouge tricked me into condemning my own brother. Under that regime, my brother worked as a barber and was constantly under suspicion and surveillance. One day, the cadres approached me and asked, “Has your brother ever worked in the air force?” Caught off guard, I answered honestly: “Yes.” They took him away shortly after, and he never returned.
My daily life under the Khmer Rouge was defined by grueling, forced labor. I was made to cut down trees, collect cow dung, dig trenches, build canals, chase rats from the rice fields, and perform any other tasks assigned by the Angkar. Sometimes, we were forced to dig canals late into the night. The Angkar separated me from my parents so I would live in the children’s unit, though I was occasionally able to see them. My siblings were similarly scattered across different units. We were fed nothing but watery porridge; rice was nonexistent. I will always remember a day in 1976 when my mother managed to secretly save a small handful of cooked rice for me. It was, without a doubt, the most delicious meal I have ever eaten.
Remembering these bitter experiences always fills me with anger and a deep hatred for the Khmer Rouge regime. Yet, despite the pain, I strongly believe the younger generation must know and remember this dark chapter of our history. Today, I struggle with high blood pressure, a condition I believe is rooted in a combination of aging and the lingering trauma of my past. Fortunately, I am now receiving proper medical consultation and treatment.
Looking at my life today, my community has seen significant development. We now have hospitals, markets, roads, and monasteries that make daily life much more convenient. However, I remain deeply invested in our country’s social situation. Though none of my children are in the military, I closely follow the news via national television and social media. Recently, reports of the Thai military closing border gates, the withdrawal of diplomats, and armed border conflicts have been very troubling. I learned that Thai forces have only gradually returned captured Cambodian troops, initially sending back just two out of twenty. For someone who has survived the horrors of the past, these ongoing territorial disputes and conflicts weigh heavily on my mind, taking a significant toll on my mental health.
Interviewed and written by Ren Rin, a Cambodian youth volunteer from Prey Veng province, in the project on “Promoting Democracy and Good Governance through Youth Leadership in Volunteer Civil Action” of the Documentation Center of Cambodia. The interview was conducted in Village 3, Sangkat 4, Preah Sihanouk City, Preah Sihanouk Province on October 26, 2025.
[ENGLISH BELOW]
សៅ សារី៖ រឿងរ៉ាវដ៏ឈឺចាប់ដែលខ្ញុំមិនអាចបំភ្លេចបាន គឺខ្មែរក្រហមសម្លាប់បងថ្លៃ និងក្មួយរបស់ខ្ញុំ
ខ្ញុំឈ្មោះ សៅ សារី អាយុ៧០ឆ្នាំ បច្ចុប្បន្នរស់នៅភូមិអង្គក្រសាំង ឃុំព្រៃល្វា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ និងមានមុខរបរជាមេផ្ទះ។ ប្ដីរបស់ខ្ញុំឈ្មោះ ទេស ធុល អាយុ ៦៦ឆ្នាំ ជាកសិករ។ យើងមានកូនចំនួន ៤នាក់ (ប្រុស ៣ ស្រី ១) ដែលពួកគេសុទ្ធតែនៅរស់រានមានជីវិត និងកំពុងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតរៀងៗខ្លួន ដូចជាធ្វើស្រែ ធ្វើសំណង់ និងធ្វើការរោងចក្រ។
មុនរបបខ្មែរក្រហមចូលមកដល់ ខ្ញុំគឺជាកសិករម្នាក់រស់នៅភូមិព្រៃផ្ដៅ (បច្ចុប្បន្នឃុំព្រៃផ្ដៅ) ឃុំសៃវា ស្រុកព្រៃកប្បាស។ នៅឆ្នាំ១៩៧៤ ខ្មែរក្រហមបានចាត់តាំងខ្ញុំឱ្យធ្វើជាឈ្លបឃុំ។ លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពេលបែកទីក្រុងភ្នំពេញ បងថ្លៃ និងក្មួយរបស់ខ្ញុំ ត្រូវអង្គការជម្លៀសឱ្យមកកាន់ខេត្តតាកែវ ហើយមករស់នៅជាមួយខ្ញុំ។ ចំណែកបងប្រុសខ្ញុំកាលនោះ កំពុងរស់នៅឯប្រទេសបារាំងឯណោះ។
រឿងរ៉ាវដ៏ឈឺចាប់ដែលខ្ញុំមិនអាចបំភ្លេចបានគឺ ខ្មែរក្រហមសម្លាប់បងថ្លៃ និងក្មួយរបស់ខ្ញុំ ដោយចោទប្រកាន់ថាជាពួកនាយទុន និងមានបងប្អូនជាមន្រ្តីរាជការក្នុងជំនាន់ លន់ នល់។ ដោយសារមូលហេតុនេះ គ្រួសារខ្ញុំផ្ទាល់ក៏ត្រូវបានអង្គការតាមដានជាប្រចាំដែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារខ្ញុំជាអ្នកមូលដ្ឋានស្រាប់ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជូនខ្ញុំឱ្យទៅធ្វើការនៅស្រែអំបិល ក្នុងខេត្តកំពត។ នៅទីនោះ ខ្ញុំត្រូវខ្មែរក្រហមប្រើឱ្យធ្វើរែកអំបិលតាំងពីព្រឹកព្រលឹមរហូតដល់ពេលល្ងាចជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ខ្ញុំបានសម្រាកតែមួយភ្លែតៗពេលហូបបាយប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាការហូបចុកនៅទីនោះ បានគ្រប់គ្រាន់ គឺបាយ៣ពេល និងមានបង្អែមហូបប្រចាំសប្ដាហ៍ ឬខែ ក៏ដោយ ក៏ទំហំការងារគឺធ្ងន់ធ្ងរ និងហត់នឿយខ្លាំងណាស់។ ថ្ងៃខ្លះបើមេឃរកកលភ្លៀង យើងត្រូវធ្វើការទ្វេដង ហើយពេលខ្លះត្រូវធ្វើការរហូតដល់យប់ជ្រៅទៀត។ ដោយសារទីតាំងស្រែអំបិលនៅជិតព្រំដែន ការប្រយុទ្ធគ្នាច្រើនកើតមានឡើង ហើយរាល់ពេលមានការប្រយុទ្ធគ្នាម្ដងៗ ខ្ញុំត្រូវរត់ចូលពួនក្នុងព្រៃពីរបីយប់ទាំងភ័យខ្លាច និងគ្មានអ្វីសម្រាប់ហូបឡើយ។
នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៨ ពេលរបបនេះជិតដួលរលំ ខ្ញុំត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យមកធ្វើជាពេទ្យនៅមន្ទីរពេទ្យកាល់ម៉ែត នៅភ្នំពេញ។ ខ្ញុំធ្វើការនៅទីនោះបានមួយរយៈ របបខ្មែរក្រហមត្រូវដួលរលំទាំងស្រុង។ ដោយសារមានការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងទ័ពខ្មែរក្រហម និងកងទ័ពរបស់រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា ខ្ញុំបានរត់ភៀសខ្លួនចេញពីភ្នំពេញជាមួយប្រជាជនដទៃទៀត រហូតទៅដល់ជួរភ្នំដងរែក។ ជីវិតលើភ្នំដងរែកគឺវេទនាបំផុត។ ខ្ញុំត្រូវដើរទាំងអត់អាហារ។ រាងកាយនិងមុខមាត់ខ្ញុំ ឡើងហើមប៉ោង។ ពេលឃ្លានខ្លាំង ខ្ញុំត្រូវកាប់ដើមចេក ឬបេះស្លឹកឈើព្រៃយកមកស្ងោរជ្រលក់អំបិលហូប ដើម្បីទ្រទ្រង់ជីវិត ហើយពេលសម្រាកគឺខ្ញុំដេកនៅកណ្ដាលវាល។
ក្រោយមក ខ្ញុំបានសម្រេចចិត្តវិលត្រឡប់មកក្រោយវិញ។ ខ្ញុំខំតស៊ូដើររហូតមកដល់ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ទើបបានជួបកងទ័ពវៀតណាម និងទទួលបានការចែកស្បៀងអាហារសម្រាប់ហូបក្នុងពេលធ្វើដំណើរ។ ខ្ញុំបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺនៅតាមផ្លូវ។ ក្រោយពីជំងឺរបស់ខ្ញុំបានជាសះស្បើយ ខ្ញុំបានសុំដោយសារតាមឡានគេមកភ្នំពេញ ហើយខ្ញុំក៏បន្តដំណើរទៅស្រុកកំណើតវិញ។ ពេលទៅដល់ស្រុកកំណើត គ្រួសារខ្ញុំស្ទើរតែមិនជឿថាខ្ញុំនៅរស់ទេ ព្រោះបាត់ដំណឹងយូរពេក។ ខ្ញុំបានរស់នៅជួបជុំគ្រួសាររហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
រាល់ពេលនឹកឃើញដល់អតីតកាល ខ្ញុំនៅតែមានអារម្មណ៍ឈឺចាប់ និងខឹងសម្បារ។ ខ្ញុំចង់ឱ្យក្មេងៗជំនាន់ក្រោយចងចាំប្រវត្តិសាស្រ្តនេះ និងដឹងពីទុក្ខលំបាកដែលប្រជាជនខ្មែរបានឆ្លងកាត់ក្រោមស្នាដៃខ្មែរក្រហម។ សព្វថ្ងៃ ខ្ញុំមានជំងឺលើសឈាម និងក្រពះពោះវៀន ដែលបណ្តាលមកពីវ័យជរា ប៉ុន្តែខ្ញុំតែងតែទៅពិគ្រោះនិងព្យាបាលជាមួយគ្រូពេទ្យជាប្រចាំ។ ខ្ញុំសប្បាយចិត្តដែលឃើញភូមិឃុំមានការអភិវឌ្ឍ មានផ្លូវកៅស៊ូ ផ្លូវបេតុង សាលារៀន និងមន្ទីរពេទ្យ។ សម្រាប់ខ្ញុំ ការអភិវឌ្ឍប៉ុណ្ណេះគឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។
ទោះបីខ្ញុំគ្មានកូនចៅបម្រើកងទ័ព ប៉ុន្តែព្រឹត្តិការណ៍ប្រយុទ្ធគ្នានៅព្រំដែនកាលពីថ្ងៃទី២៤-២៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បានប៉ះពាល់ផ្លូវអារម្មណ៍ខ្ញុំខ្លាំងណាស់។ ខ្ញុំបានដឹងព័ត៌មានតាមរយៈទូរសព្ទ និងបានចុះទៅដល់កន្លែងភៀសសឹក ឃើញបងប្អូនខ្មែរយើងដេកតាមរោងតង់យ៉ាងលំបាក។ បេះដូងខ្ញុំស្ទើរតែប្រេះបែក ដោយក្តីអាណិតអាសូរដល់ប្រជាជន និងកងទ័ពខ្មែរដែលត្រូវពាក់អាវក្រោះការពារជាតិមាតុភូមិ ប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពាន។ ខ្ញុំឈឺចាប់ណាស់នៅពេលដឹងថា ក្រោយការចុះហត្ថលេខាឈប់បាញ់ ទាហានសៀមបែរជាលេងល្បិចចាប់កងទ័ពយើង ២០នាក់ ហើយដោះលែងមកវិញតែ ២នាក់ក្នុងសភាពទ្រុឌទ្រោម។ នេះជាបទពិសោធន៍ដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំនៅតែបារម្ភពីសុខទុក្ខរបស់ជាតិ និងប្រជាជន។
ដោយ ទ្រី សុខហេង យុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជាមកពីខេត្តតាកែវ ក្នុងគម្រោងស្តីពី «ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា។ ធ្វើសម្ភាសន៍នៅភូមិអង្គក្រសាំង ឃុំព្រៃល្វា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ។ សម្ភាសនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។
Sao Sary: The painful story I can never forget is that the Khmer Rouge killed my elder brother and my nephew.
My name is Sao Sary, I am 70 years old, currently living in Ang Krasang village, Prey Lvea commune, Prey Kabbas district, Takeo province. I am a housewife. My husband’s name is Tes Thul, 66 years old, and a farmer. We have four children (three sons and one daughter). All of them are alive and making their own living—working in rice fields, construction, and factories.
Before the Khmer Rouge regime, I was a farmer living in Prey Phdav village (now Prey Phdav commune), Sai Va commune, Prey Kabbas district. In 1974, the Khmer Rouge appointed me as a village spy. By 1975, after Phnom Penh fell, my elder brother and nephew were relocated by the Khmer rouge to Takeo province and came to live with me. At that time, my other brother was living in France.
The most painful memory I cannot forget is that the Khmer Rouge killed my elder brother and nephew, accusing them of being capitalists and having relatives who were government officials during Lon Nol’s regime. Because of this, my family was constantly monitored. However, since I was a local resident, in 1976 the Khmer Rouge sent me to work in the salt fields in Kampot province. There, I was forced to rake salt from dawn until dusk every day, with only brief breaks for meals. Although food was provided—three meals a day and occasional desserts weekly or monthly—the work was extremely heavy and exhausting. On rainy days, we had to work double shifts, sometimes late into the night. Because the salt fields were near the border, fighting often broke out, and each time I had to flee into the forest for several nights, terrified and without food.
In 1978, as the regime neared collapse, I was assigned to work as a medic at Calmette Hospital in Phnom Penh. I worked there for a short time before the Khmer Rouge regime fell completely. Due to fighting between Khmer Rouge forces and the United Front for National Salvation of Kampuchea, I fled Phnom Penh with other civilians until we reached the Dangrek Mountain. Life there was extremely miserable. I had to walk without food, my body and face swollen. When hunger was unbearable, I cut banana trunks or gathered forest leaves to boil with salt for survival, and I slept in open fields.
Later, I decided to return. I struggled to walk until I reached Kampong Chhnang province, where I met Vietnamese soldiers who gave me food supplies for the journey. I fell ill along the way. After recovering, I asked for a ride back to Phnom Penh and then continued to my hometown. When I arrived, my family almost could not believe I was still alive, since I had been missing for so long. I reunited with them and have lived with my family until today.
Whenever I recall the past, I still feel pain and anger. I want younger generations to remember this history and understand the suffering the Cambodian endured under the Khmer Rouge. Today, I suffer from high blood pressure and gastrointestinal disease due to aging, but I regularly consult doctors for treatment. I am happy to see my village and commune developed—with paved roads, schools, and hospitals. For me, this level of development is enough.
Although I have no children serving in the military, the border clashes from July 24–28, 2025 deeply affected me emotionally. I learned about the events through my phone and went to the refugee site, where I saw our fellow Cambodians lying in tents in great hardship. My heart nearly broke with pity for the people and the Cambodian soldiers who had to wear armor to defend the homeland against aggression. I was devastated when I learned that after the ceasefire agreement was signed, the Siamese soldiers tricked and captured 20 of our troops, releasing only 2 in a severely injured state. This experience continues to make me worry about the fate of our nation and people.”
Interview and summary by: Try Sokheng, Youth Volunteer (Documentation Center of Cambodia) Project: Promoting Democracy and Good Governance through Youth Volunteer Leadership in Social Action Interview Date: October 20, 2025 Location: Ang Krasang village, Prey Lvea commune, Prey Kabbas district, Takeo province.
[ENGLISH BELOW]
ការឈឺចាប់ដែលខ្ញុំមិនអាចបំភ្លេចបាន៖ ខ្ញុំបាត់បង់កូនក្នុងផ្ទៃដោយសាររបបខ្មែរក្រហម
សព្វថ្ងៃនេះ ខ្ញុំឈ្មោះ ទេស សុខលី មានអាយុ៧៧ឆ្នាំ កំពុងរស់នៅយ៉ាងស្ងប់ស្ងាត់ជាមួយកូនចៅ ក្នុងភូមិអង្គក្រសាំង ឃុំព្រៃល្វា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ។ ទោះបីជាពេលនេះ ភូមិឋានរបស់ខ្ញុំមានការអភិវឌ្ឍ ផ្លូវលំត្រូវបានចាក់បេតុងខ្វាត់ខ្វែងយ៉ាងណាក្តី ប៉ុន្តែនៅក្នុងជម្រៅចិត្តដ៏ជ្រៅរបស់ខ្ញុំ ស្លាកស្នាមអតីតកាលដ៏ជូរចត់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម នៅតែបន្តតាមលងបន្លាចអារម្មណ៍ខ្ញុំមិនដែលរសាយឡើយ។
មុនពេលស្រុកទេសធ្លាក់ក្នុងភ្លើងសង្គ្រាម និងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ខ្ញុំគ្រាន់តែជាស្ត្រីមេផ្ទះម្នាក់ ដែលរស់នៅយ៉ាងសុខសាន្តក្នុងភូមិត្រពាំងមានជ័យ (ឬភូមិអង្គក្រសាំង)។ ប៉ុន្តែអ្វីៗត្រូវបានប្រែប្រួលទាំងស្រុង នៅពេលរបបខ្មែរក្រហមចូលមកដល់នៅឆ្នាំ១៩៧៥។ ពេលនោះ អង្គការបានចាត់តាំងខ្ញុំឱ្យទៅធ្វើការនៅក្នុងកងចល័តនារី នៅភូមិល្វាត្នោត។ ជីវិតនៅទីនោះប្រៀបបាននឹងឋាននរក។ ពួកគេបានបង្ខំឱ្យខ្ញុំរែកដី និងធ្វើការយ៉ាងទារុណ។ ខ្ញុំត្រូវធ្វើការ១៤ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ ដោយគ្មានពេលសម្រាក និងគ្មានអាហារហូបចុកគ្រប់គ្រាន់ទាល់តែសោះ។
អនុស្សាវរីយ៍ដ៏ឈឺចាប់បំផុតដែលខ្ញុំនៅចងចាំមិនអាចបំភ្លេចបានអស់មួយជីវិត គឺបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។ ពេលនោះ ខ្ញុំកំពុងមានផ្ទៃពោះកូនទី២ បាន៥ខែទៅហើយ។ ថ្វីត្បិតតែខ្ញុំមានទម្ងន់ពោះធំយ៉ាងនេះក្តី ក៏មេកងខ្មែរក្រហមមិនមានការយោគយល់ ឬអាណិតអាសូរខ្ញុំបន្តិចឡើយ ពួកគេនៅតែបង្ខំឱ្យខ្ញុំធ្វើការធ្ងន់ដូចមនុស្សធម្មតា។ ជាលទ្ធផល ដោយសារការធ្វើការហួសកម្លាំង និងអត់ឃ្លានផងនោះ ខ្ញុំបានរលូតកូនបាត់បង់ជីវិតទាំងការឈឺចាប់ និងសោកសង្រេងជាទីបំផុត។
ទោះបីជារបបយង់ឃ្នងនោះបានដួលរលំអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយក្តី ប៉ុន្តែផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្តនៅតែបន្តញាំញីខ្ញុំជានិច្ច។ សព្វថ្ងៃនេះ ក្រៅពីមានជំងឺប្រចាំកាយដូចជា ជំងឺលើសឈាម និងជំងឺក្រពះពោះវៀន ខ្ញុំតែងតែយល់សប្តិអាក្រក់ឃើញស្រុកទេសធ្លាក់ក្នុងភ្លើងសង្គ្រាម ហើយអារម្មណ៍ខឹងគុំកួនតែងតែកើតមានរាល់ពេលដែលខ្ញុំនឹកឃើញដល់អតីតកាលដ៏ខ្មៅងងឹតនោះ។
ក្តីបារម្ភ និងភាពភ័យខ្លាចរបស់ខ្ញុំ បានផ្ទុះឡើងជាថ្មីម្តងទៀត នៅពេលដែលខ្ញុំបានស្តាប់វិទ្យុឮអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប៉ះទង្គិចគ្នានៅព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ កាលពីពេលថ្មីៗកន្លងទៅនេះ។ គ្រាន់តែឮដំណឹងប្រយុទ្ធគ្នាភ្លាម ខ្ញុំភ័យខ្លាចយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងនាមជាអ្នកដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់សង្គ្រាមដោយផ្ទាល់ ខ្ញុំខ្លាចបំផុតគឺខ្លាចសង្គ្រាមត្រឡប់មកវិញ ដែលវានឹងបំផ្លាញអាយុជីវិតពលរដ្ឋ និងសេចក្តីសុខសាន្តដែលពួកយើងកំពុងមានសព្វថ្ងៃ។
ក្នុងវ័យជរា និងក្នុងនាមជាស្ត្រីមេម៉ាយម្នាក់ ខ្ញុំគ្មានបំណងប្រាថ្នាអ្វីធំដុំទេ គឺក្រៅពីចង់ឃើញប្រទេសជាតិយើងមានសុខសន្តិភាពជានិរន្តរ៍។ ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងការអភិវឌ្ឍដែលយើងមានសព្វថ្ងៃណាស់ ប៉ុន្តែខ្ញុំចង់ផ្ញើសារបណ្តាំមួយទៅកាន់កូនចៅខ្មែរជំនាន់ក្រោយថា៖ «សូមឱ្យក្មួយៗ ចៅៗ ចងចាំនូវប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការលំបាកវេទនាដែលយាយ ក៏ដូចជាប្រជាជនខ្មែរជំនាន់មុនបានឆ្លងកាត់។ សូមកុំបំភ្លេចមេរៀនដ៏ជូរចត់នេះឱ្យសោះ ហើយត្រូវរួមគ្នារក្សាសន្តិភាព ដើម្បីកុំឱ្យប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ខ្មៅងងឹតនេះ កើតឡើងម្តងទៀត»។
សម្ភាស និងសរសេរសង្ខេបដោយ ទ្រី សុខហេង យុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជាមកពីខេត្តតាកែវ ក្នុងគម្រោងស្តីពី «ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម» នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា នៅភូមិអង្គក្រសាំង ឃុំព្រៃល្វា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។
The Pain I Cannot Forget: Losing My Unborn Child to the Khmer Rouge
My name is Tes Sokly. I am 77 years old, living a quiet life with my children and grandchildren in Ang Krasang village, Prey Lvea commune, Prey Kabas district, Takeo province. Even though my village is developing now, with concrete roads crisscrossing the area, deep down inside me, the bitter scars from the Khmer Rouge regime continue to haunt me without ever fading.
Before our country fell into the flames of war and genocide, I was simply a housewife living peacefully in Trapeang Mean Chey village (also known as Ang Krasang village). But everything completely changed when the Khmer Rouge arrived in 1975. At that time, Angkar assigned me to work in a women’s mobile unit in Lvea Tnot village. Life there was like hell. They forced me to carry dirt and endure brutal labor. I had to work 14 hours a day, with no time to rest and absolutely not enough food to eat.
The most painful memory that I will never forget for the rest of my life happened in 1976. At that time, I was already five months pregnant with my second child. Even though I was heavily pregnant, the Khmer Rouge unit leaders showed me no understanding or pity; they still forced me to do heavy labor just like everyone else. As a result of the extreme overwork and starvation, I suffered a miscarriage, losing my child in the most immense pain and sorrow.
Although that savage regime collapsed many decades ago, the psychological impact torments me to this day. Nowadays, besides suffering from chronic physical illnesses like high blood pressure and gastrointestinal issues, I still have nightmares about the country falling into war. Feelings of deep anger and resentment always surface whenever I recall that dark past.
My worries and fears flared up again recently when I heard on the radio about the border clashes between Cambodia and Thailand. Just hearing the news of the fighting terrified me. As someone who has lived through war firsthand, my greatest fear is the return of war, which would destroy the lives of our people and the peace we enjoy today.
In my old age, and as a widow, I have no grand desires other than wanting to see our nation have lasting peace. I am very pleased with the development we have today, but I want to leave a message for the younger generations of Cambodians:
“Nieces, nephews, and grandchildren, please remember the history and the agonizing hardships that I, as well as the older generations of Cambodians, have lived through. Please never forget this bitter lesson, and you must join hands to preserve peace so that this dark history never happens again.”
Interviewed and written in summary by Try Sokheng, a Cambodian youth volunteer from Takeo province, in the project on “Promoting Democracy and Good Governance through Youth Volunteer Leadership in Social Action” of the Cambodian Documentation Center in Ang Krasaing village, Prey Lvea commune, Prey Kabbas district, Takeo province, on October 16, 2025.
[ENGLISH BELOW]
ឡាច ចន ៖ ខ្មែរក្រហមយកប្តីខ្ញុំទៅសម្លាប់នៅនឹងមុខខ្ញុំ
ខ្ញុំឈ្មោះ ឡាច ចន អាយុ៧៥ឆ្នាំ រស់នៅភូមិក្រាំងស្បូវ ឃុំព្រះពុទ្ធ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្ដកណ្ដាល។ សព្វថ្ងៃ ខ្ញុំគឺជាស្រ្តីមេម៉ាយ និងប្រកបរបរលក់នំអន្សមដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត។ កាលពីមុនរបបខ្មែរក្រហម ខ្ញុំជាអ្នកលក់ដូរនៅផ្ទះ ប៉ុន្តែនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ខ្ញុំត្រូវបានអង្គការចាត់តាំងឱ្យនៅកងចល័ត។ ប្ដីរបស់ខ្ញុំឈ្មោះ នួន សាម៉េត គាត់បានស្លាប់នៅអាយុ២៥ឆ្នាំ ដោយសារតែគាត់ធ្លាប់ធ្វើជាទាហានក្នុងសម័យ លន់ នល់។ ខ្ញុំមានកូនប្រុស៣នាក់ ដែលពួកគេសុទ្ធតែនៅរស់រានមានជីវិតទាំងអស់។
រឿងរ៉ាវដែលធ្វើឱ្យខ្ញុំចងចាំ និងឈឺចាប់បំផុតកាលពីសម័យខ្មែរក្រហម គឺនៅពេលដែលខ្មែរក្រហមបានចាប់ប្ដីរបស់ខ្ញុំយកទៅសម្លាប់នៅទន្លេបាទី ដែលហេតុការណ៍នោះកើតឡើងនៅនឹងមុខខ្ញុំ កាលពីចុងឆ្នាំ១៩៧៨។ បន្ទាប់ពីខ្មែរក្រហមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញបាននៅឆ្នាំ១៩៧៥ ប្ដីខ្ញុំដែលធ្លាប់ធ្វើជាទាហាន លន់ នល់ បានលាក់អត្តសញ្ញាណរបស់គាត់ពីកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមបានយ៉ាងល្អ។ កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមតែងតែមកសួរនាំប្តីខ្ញុំពីប្រវត្តិរូបរបស់គាត់ ប៉ុន្តែរាល់ដង ប្តីខ្ញុំតែងតែឆ្លើយតបទៅកាន់កម្មាភិបាលដែលសួរគាត់វិញថា គាត់គឺជាកសិករ។ ពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមតែងតែតាមដានសកម្មភាពប្តីខ្ញុំ ដោយពួកគេមានការសង្ស័យលើរូបគាត់។ រហូតមកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ប្រវត្តិរូបប្តីខ្ញុំត្រូវបែកការណ៍ដឹងដល់កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមដែលតែងតែតាមដានគាត់។
នៅថ្ងៃមួយ ខ្ញុំចាំមិនច្បាស់ទេ តែដឹងថាជាចុងឆ្នាំ១៩៧៨ នៅក្នុងភូមិចំបក់ ឃុំសៀមរាប ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្ដកណ្ដាល កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមបានជួបប្អូនថ្លៃស្រីរបស់ខ្ញុំ និងបានស៊ើបសួរពីប្រវត្តិរូបប្ដីខ្ញុំ។ ដោយសារតែប្អូនថ្លៃស្រីខ្ញុំជាមនុស្សត្រង់ មិនចេះកុហក នាងក៏បានប្រាប់កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមទាំងនោះថា បងប្រុសរបស់នាងធ្លាប់ធ្វើជាទាហាន លន់ នល់។ លុះដល់វេលាយប់ថ្ងៃដដែល ខ្ញុំបានឃើញកងឈ្លបខ្មែរក្រហមចំនួនបីនាក់ មកឈរនៅពីមុខផ្ទះខ្ញុំ។ បុរសម្នាក់ដែលមានមាឌធំ កម្ពស់ខ្ពស់ សក់រួញ និងសម្បុរខ្មៅស្រអែម បានស្រែកហៅប្ដីខ្ញុំថា «ម៉េតអើយ! ចុះមកនេះ»។ ពេលឮដូច្នេះ ប្ដីខ្ញុំក៏ប្រញាប់ចុះទៅតាមសំឡេងហៅ ចំណែកឯខ្ញុំបានត្រឹមសំងំនៅលើផ្ទះលបមើលស្ថានការណ៍។ បន្តិចក្រោយមក កងឈ្លបខ្មែរក្រហមបានស្រែកប្រាប់ខ្ញុំថា គេមកហៅប្តីខ្ញុំឱ្យទៅកាប់ឫស្សី។ ឈ្លបទាំងបីនាក់នោះ បានបណ្តើរប្តីខ្ញុំចេញទៅ ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមក ខ្ញុំពុំដែលឃើញប្ដីត្រឡប់មកផ្ទះវិញឡើយ។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ក៏ខ្ញុំមិនដែលទទួលបានដំណឹងពីគាត់ដែរ។
ឱ្យតែនឹកឃើញរឿងនេះ ខ្ញុំខឹងនឹងពួកខ្មែរក្រហមណាស់។ ខ្ញុំស្អប់! ខ្ញុំភ័យខ្លាច! ប៉ុន្តែខ្ញុំចង់ឱ្យក្មេងៗជំនាន់ក្រោយចងចាំពីប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏ជូរចត់នេះ ព្រោះថាមនុស្សជំនាន់មុនដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់បទពិសោធន៍នេះ គឺមានការលំបាកវេទនាខ្លាំងណាស់។ ខ្ញុំចង់ឱ្យក្មេងៗរៀនសូត្រឱ្យបានច្រើនពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរក្រហម ដើម្បីឱ្យពួកគេចេះគិតពិចារណា និងចូលរួមទប់ស្កាត់កុំឱ្យរបបខ្មែរក្រហមកើតមានជាថ្មីម្ដងទៀត។
ខ្ញុំមានកូនចូលបម្រើកងទ័ពដែរ តែមិនធ្លាប់ទៅប្រយុទ្ធនៅសមរភូមិទេ។ ខ្ញុំបានដឹងរឿងរ៉ាវខ្លះៗដែរពាក់ព័ន្ធនឹងការបិទច្រកទ្វារព្រំដែនដោយយោធាថៃ។ កូនប្រុសខ្ញុំម្នាក់ដែលធ្វើជាប៉ូលិសនៅតំបន់កំពុងមានជម្លោះ បានប្រាប់ខ្ញុំថា ថៃបានបិទច្រកទ្វារមិនឱ្យកម្ពុជាដឹកទំនិញចេញចូលឡើយ។ ខ្ញុំក៏បានដឹងដែរថា កងទ័ពខ្មែរយើងដែលយោធាថៃចាប់យកទៅ ត្រូវបានដោះលែងមកវិញហើយ។
សម្ភាស និងសរសេរដោយ សេង ចាន់រតន យុវជនស្ម័គ្រចិត្តកម្ពុជាមកពីខេត្តកណ្ដាល ក្នុងគម្រោងស្តីពី «ការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងអភិបាលកិច្ចល្អ តាមរយៈភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់យុវជនស្ម័គ្រចិត្តក្នុងសកម្មភាពសង្គម» នៃមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា។ ធ្វើសម្ភាស នៅភូមិក្រាំងស្បូវ ឃុំព្រះពុទ្ធ ស្រុកកណ្ដាលស្ទឹង ខេត្ដកណ្ដាល នាថ្ងៃទី៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥។
Lach Chon: The Khmer Rouge took my husband to be killed right in front of me
My name is Lach Chon, 75 years old, living in Krang Sbov village, Preah Putth commune, Kandal Stung district, Kandal province. Today, I am a widow and sell Ansom (Khmer traditional cake) cakes to make a living. Before the Khmer Rouge regime, I was a housewife, but during the regime, I was assigned to a mobile unit by the Angkar. My husband, Nuon Samet, died at the age of 25 because he was a former soldier during the Lon Nol era. I have three sons, all of whom are still alive.
The most memorable and painful memory from the Khmer Rouge era was when the Khmer Rouge cadre took my husband to be killed at Tonle Bati; this incident happened right in front of me in late 1978. After the Khmer Rouge took control of Phnom Penh in 1975, my husband, who had been a Lon Nol soldier, hid his identity from the cadres very well. Khmer Rouge cadres often came to ask my husband about his background, but every time, he told them he was a farmer. Day after day, the cadres observed my husband’s activities because they were suspicious of him. By the end of 1978, his background was leaked to the cadres who had been watching him.
One day—I don’t remember exactly when, but I know it was late 1978 in Chambok village, Siem Reap commune, Kandal Stung district—Khmer Rouge cadres met my sister-in-law and inquired about my husband’s background. Because my sister-in-law was an honest person who didn’t know how to lie, she told them that her brother used to be a Lon Nol soldier. Later that night, I saw three Khmer Rouge militiamen standing in front of my house. A man with a strong and tall body, curly hair, and dark complexion shouted for my husband, “Met! Come down here.” Hearing this, my husband quickly went downstairs to meet them, while I stayed quietly up in the house to observe the situation. A little later, the strong and tall militiamen shouted to me that they had come to call my husband to cut bamboo. The three militiamen escorted my husband away, and since then, I have never seen him return home. To this day, I have never received any news of him.
Whenever I think about this story, I am angry at the Khmer Rouge. I hate them! I am afraid! But I want the next generation to remember this bitter history, because the previous generation that went through this experience suffered greatly. I want young people to learn more about the history of the Khmer Rouge so that they can think critically and participate in preventing such a regime from happening again.
I have children who serve in the army, but they have never fought on the battlefield. I also know some stories about the Thai military closing the border gates. One of my sons, who is a police officer in the area currently in conflict, told me that Thailand closed the gates to prevent Cambodia from transporting goods in or out. I also learned that our Cambodian soldiers who were captured by the Thai military have been released.
Interviewed and written by Seng Chanratana, a Cambodia Corps volunteer from Kandal province,
under the project on “Promoting Democracy and Good Governance through Volunteer Youth Leadership in Social Action” of the Documentation Center of Cambodia. Interview conducted in Krang Sbov village, Preah Puth commune, Kandal Stung district, Kandal province on October 5, 2025.